Elektronik Sigara Kullanımına Bağlı Akciğer Hasarı (EVALI) Nedir? Belirtileri Nelerdir? Nasıl Tedavi Edilir? başlıklı makalemizde konuya dair detayları inceleyeceğiz. EVALI (elektronik sigara veya vaping ürünlerine bağlı akciğer hasarı), çoğunlukla hastane yatışı gerektiren ciddi bir inflamatuvar akciğer durumudur. Nedenler arasında elektronik sigara ürünlerindeki bazı kimyasal maddeler yer alabilir. Belirtiler genellikle solunumu etkiler ancak karınla ilgili sorunlara, ateşe ve titremelere de yol açabilir. Doktorlar EVALI’yi tedavi edebilir ancak bu yeni tanımlanmış bir durumdur ve etkileri hakkında hala öğrenilen pek çok şey vardır.
EVALI Nedir?
Elektronik sigara kullanımına bağlı akciğer hasarı (EVALI), akciğerlere zarar veren ciddi bir inflamatuvar durumdur. EVALI, kişinin küçük bir elektronik cihaz kullanarak sıvı nikotin ve aroma içeren sıvıyı buhar halinde soluması sonucunda gelişir. EVALI, belirtiler başlamadan önceki 90 güne kadar herhangi bir zamanda elektronik sigara ürünü kullanmış kişileri etkileyebilir.
EVALI ani başlangıçlı ve kısa süreli (akut) olarak gelişebilir ya da daha yavaş ilerleyen ve daha uzun süren (subakut) bir seyir gösterebilir. Ağır olgularda ölümle sonuçlanabilir.
EVALI Ne Kadar Ciddidir?
EVALI ciddi bir durumdur. Bildirilmiş EVALI vakalarının yaklaşık %90’ında hastane yatışı gerekmektedir. 2020 yılının başları itibarıyla EVALI, yaklaşık 3.000 hastane yatışı ve neredeyse 70 ölümden sorumlu tutulmuştur.
EVALI Uzun Dönemli Bir Durum mudur?
EVALI görece yeni tanımlanmış bir durumdur. Amerika Birleşik Devletleri’ndeki ilk bildirilen vaka 2019 yılındadır. Bu nedenle doktorlar ve tıbbi araştırmacılar, EVALI’nin uzun dönem etkileri ve seyri hakkında henüz tam bilgiye sahip değildir.
EVALI Belirtileri Nelerdir?
EVALI belirtileri aşağıdakileri içerebilir:
- Göğüs ağrısı.
- Öksürük.
- Nefes darlığı (dispne).
- Hızlı kalp atımı (taşikardi).
- Karın ağrısı.
- Bulantı ve kusma.
- İshal.
- Ateş.
- Titreme.
- Nedeni açıklanamayan kilo kaybı.
Bazı olgularda EVALI ölüme yol açabilir.
EVALI’nin Sebepleri Nelerdir?
Elektronik sigara (e-sigara) kullanımı, EVALI’ye neden olur. Doktorlar, e-sıvıların (elektronik sigaralarda kullanılan likitler) hangi bileşenlerinin doğrudan inflamasyona yol açtığından tam olarak emin değildir. Ancak EVALI ile E vitamini asetatı arasında bir bağlantı olabileceği düşünülmektedir.
E vitamini asetatı, E vitamininin sentetik bir formudur. Üreticiler, THC (tetrahidrokannabinol) içeren e-sıvılara bu maddeyi ekleyebilir. THC, esrardaki kişiyi “yüksek” hissettiren temel kimyasaldır. E vitamini asetatı, ağızdan alındığında veya losyon ya da krem olarak cilde uygulandığında genellikle güvenlidir ancak ısıtılıp buhar biçiminde solunduğunda akciğer hasarına neden olabilir.
EVALI Geri Dönüşlü Müdür?
Doktorlar EVALI’nin tamamen geri dönüşlü olup olmadığından henüz tam olarak emin değildir. Ancak giderek artan bilgi birikimi, elektronik sigaranın bırakılması ve doktor tarafından uygulanan tedavi ile EVALI’ye bağlı hasarın geri dönüşlü olabileceğine işaret etmektedir.
EVALI Kimleri Etkiler?
EVALI, elektronik sigara kullanan herkesi etkileyebilir. Ancak aşağıdaki durumlarda EVALI nedeniyle hastaneye yatış gerektiren ağır bir tablonun gelişme riski daha yüksek olabilir:
- 35 yaşın altında olmak.
- THC içeren ürünleri elektronik sigarada kullanmak.
- THC içeren elektronik sigara ürünlerini resmi olmayan kaynaklardan (internet, aile ya da arkadaşlar gibi) temin etmek.
EVALI Tanısı Nasıl Konur?
EVALI’nin tanısı zordur çünkü birçok başka akciğer hastalığı ile aynı belirtileri gösterebilir. Doktor, kişinin tıbbi öyküsünü gözden geçirir ve fiziki muayene yapar. Muayene sırasında steteskop ile akciğerleri dinler (oskültasyon). Doktor ayrıca şu soruları sorabilir:
- Belirtiler nelerdir?
- Kişi elektronik sigara kullanıyor mu?
- Son üç ay içinde elektronik sigara kullandı mı?
- Elektronik sigarada nikotin, THC ya da her ikisi birden mi kullanılıyor?
- Cihaza konan sıvı nereden temin edildi?
Doktor, tanısını desteklemek için ek tetkikler de isteyecektir.
EVALI Tanısı İçin Hangi Testler Yapılır?
EVALI’yi doğrulamaya yardımcı olmak için doktor şunları isteyebilir:
- Kanda oksijen düzeyi testi: Kan oksijen testi, kanda ne kadar oksijen bulunduğunu ölçer. Düşük kan oksijen düzeyleri, akciğer hasarına işaret eder. Doktor, doğrudan kandan örnek alarak ya da parmağa takılan pulse oksimetre cihazı ile ölçüm yapabilir.
- Görüntüleme testleri: Görüntüleme testleri, akciğerlerdeki hasarı değerlendirmek için kullanılan ağrısız ve girişimsel olmayan testlerdir. Doktor, akciğer röntgeni) veya bilgisayarlı tomografi (BT) isteyebilir.
- Pulmoner fonksiyon testleri (PFT): Solunum fonksiyon testleri, akciğerlerin ne kadar iyi çalıştığını değerlendirmeye yardımcı olur.
EVALI Nasıl Tedavi Edilir?
EVALI, birçok akciğer enfeksiyonu ile benzer belirtilere sahip olduğundan, doktor başlangıçta enfeksiyon olasılığını dışlamak için antibiyotik veya antiviral ilaçlar ile tedavi başlatabilir. Tedavinin devamında şunlar uygulanabilir:
- Kortikosteroidler: Kortikosteroidler, inflamasyonu azaltmaya yardımcı olan ilaçlardır. Doktor, kortikosteroidleri doğrudan akciğerlere solunarak alınacak şekilde, inhaler veya nebulizör aracılığıyla reçete edebilir.
- Oksijen tedavisi: Oksijen tedavisi, “ek” (suplemental) oksijen verilmesini ifade eder. Ek oksijen, burna yerleştirilen iki uçlu esnek plastik bir tüp (nazal kanül) ile verilir. Nazal kanül bir oksijen tankına bağlıdır.
- Mekanik ventilasyon: Ventilatör, kişinin yerine nefes almayı kısmen ya da tamamen üstlenen bir makinedir. EVALI’nin ağır seyrettiği durumlarda mekanik ventilasyon gerekebilir.
Tedaviden Ne Kadar Süre Sonra İyileşme Hissedilir?
Çoğu kişi, EVALI tedavisine başlandıktan birkaç gün sonra kendini daha iyi hissetmeye başlar. Ancak tedavi sonrasında günlük aktivitelere tam olarak dönebilmek daha uzun sürebilir. Doktor, bu sürecin ne kadar sürebileceği konusunda kişiyi bilgilendirecektir.
EVALI Varsa Neler Beklenmelidir?
EVALI görece yeni tanımlanmış bir durumdur ve doktorlar henüz uzun dönem etkilerini tam olarak bilmemektedir. Bazı kişilerde tedavi tamamlandıktan sonra belirtiler tekrar ortaya çıkabilir, bu nedenle doktorla düzenli kontrol randevuları planlamak önemlidir. Doktor, kişiyi akciğer ve solunum sistemi hastalıkları konusunda uzman olan bir göğüs hastalıkları uzmanına yönlendirebilir.
EVALI Önlenebilir mi?
EVALI, elektronik sigara ürünlerinden kaçınarak, özellikle de THC veya E vitamini asetatı içeren ürünleri kullanmayarak önlenebilir.
EVALI Varsa Kişi Kendine Nasıl Bakmalıdır?
EVALI tanısı konduğunda doktor, kişiyle birlikte bir tedavi planı oluşturur. Reçete edilen tüm ilaçların önerildiği şekilde kullanılması önemlidir.
Doktor ayrıca elektronik sigarayı bırakma konusunda da kişiye yardımcı olacaktır. Sigara bırakma için kullanılan pek çok yöntem, elektronik sigarayı bırakmada da işe yarayabilir.
Ne Zaman Doktora Başvurmak Gerekir?
Elektronik sigara kullanan ve EVALI belirtileri geliştiren kişilerin doktora başvurması gerekir. Tedavi sonrası belirtiler yeniden ortaya çıkarsa, doktor ile hemen iletişime geçmek önemlidir. Akciğer fonksiyonlarını değerlendirmek ve kan oksijen düzeylerini kontrol etmek için takip randevuları planlanmalıdır.
Ne Zaman Acil Servise Gidilmelidir?
Kişi yeterince hava alamadığını hissederse, 112 Acil Çağrı Merkezi’ni aramak veya en yakın acil servise hemen başvurmak gerekir.
Doktora Hangi Sorular Sorulabilir?
Muayene randevusu sırasında doktora aşağıdaki soruları sormak faydalı olabilir:
- Bende EVALI olduğunu nasıl anladınız?
- Akciğerlerimde kalıcı bir hasar var mı?
- Ne zaman kendimi daha iyi hissetmeye başlamalıyım?
- Belirtilerim geri dönerse ne yapmalıyım?
- Elektronik sigara bırakma programı veya destek grubu önerebilir misiniz?
Elektronik Sigaranın Akciğerleri Etkileyip Etkilemediği Nasıl Anlaşılır?
Elektronik sigara kullanan ve solunumu etkileyen belirtiler yaşayan kişilerde akciğer hasarı gelişmiş olabilir. Elektronik sigara, mevcut başka akciğer hastalıklarının (örneğin astım) belirtilerini de kötüleştirebilir.
Elektronik Sigaranın Akciğerleri Etkilemesi Kaç Yıl Sürer?
Bazı çalışmalar, elektronik sigaranın yalnızca üç günlük kullanım sonrasında bile akciğer hasarına yol açabileceğini düşündürmektedir.
Elektronik sigara kullanımına bağlı akciğer hasarı (EVALI), akciğer dokusunda inflamasyona yol açar. Kişi elektronik sigara kullanıyorsa (yalnızca ara sıra bile olsa) ve EVALI belirtileri gelişirse, doktora başvurması ya da acil servise gitmesi önemlidir. Tedavi, çoğu kişinin birkaç gün içinde kendini daha iyi hissetmesine yardımcı olur.
Elektronik sigara kullanmayan kişiler için, başlamamak en iyi seçenektir. Kullananlar için ise bırakma sürecinde onlara yardımcı olmaya hazır doktorlar ve destek kaynakları bulunmaktadır.