Transtiretin Amyloidosis (ATTR-CM) Nedir? Belirtileri Nelerdir? Nasıl Tedavi Edilir? başlıklı makalemizde konuya dair detayları inceleyeceğiz. Transtiretin amiloidoz (ATTR-CM), karaciğer hatalı transtiretin (TTR) proteinleri ürettiğinde ortaya çıkar. Bu anormal protein kümeleri (fibril adı verilir) kalbin ana pompalama odacığında birikir. Sol karıncık sert ve zayıf hale gelir. Bu kardiyomiyopati, kalbinin vücuda kan pompalamasını zorlaştırır. Kalp yetmezliği gelişebilir.
Transtiretin (TTR) Amiloidoz (ATTR-CM) Nedir?
Transtiretin amiloidoz bir protein bozukluğudur. Bu durumda, fibril adı verilen düzensiz protein kümeleri kalpte birikir. Bu protein birikimleri, kalbin ana pompalama odacığı olan sol karıncığı sertleştirir ve bu da kalbinin vücuda kan pompalamasını zorlaştırır.
Transtiretin Amiloidoz İçin Kullanılan Diğer İsimler Nelerdir?
Transtiretin amiloidoz şu isimlerle de anılır:
- Kardiyak amiloidoz.
- Amiloidoz ATTR.
- Transtiretin amiloid kardiyomiyopatisi (ATTR-CM).
- Transtiretin kardiyak amiloidozu (ATTR-CM).
- TTR amiloidozu.
Transtiretin (TTR) Amiloidoz veya ATTR-CM Ne Anlama Gelir?
Tıbbi terimlerin anlamı şu şekilde özetlenebilir:
- Transtiretin (TTR), kanda dolaşan hücrelerde bulunan bir proteindir. Karaciğer TTR üretir. Bu protein, A vitamini (retinol) ve tiroksin adı verilen bir tiroit hormonunu vücudun farklı bölgelerine taşır.
- Amiloidoz, anormal proteinlerin organlarda birikmesi durumudur. Kardiyak amiloidoz kalbi etkiler. Bozulmuş protein kümeleri (fibriller), kalbin kalınlaşmasına ve sertleşmesine neden olur. Zayıflamış organ görevini gerektiği gibi yerine getiremez. Hafif zincir adı verilen başka bir protein, farklı bir kardiyak amiloidoz tipi olan amiloid hafif zincir (AL) amiloidozuna neden olur.
- Kardiyomiyopati (CM), kalp kası (miyokard) hastalığıdır. Transtiretin, kalp kasında birikir ve kalbin kalınlaşmasına ve sertleşmesine yol açar. Sonuç olarak kalp, vücudun geri kalanına yeterli kanı pompalamakta zorlanır. Bu durum sıklıkla kalp yetmezliğine yol açar.
Transtiretin Amiloidoz Türleri Nelerdir?
Transtiretin amiloidozunun (ATTR-CM) iki türü vardır:
- Ailesel (kalıtsal) ATTR-CM: TTR genindeki kalıtsal bir değişiklik (mutasyon), amiloidlerin kalpte, sinir sisteminde veya her ikisinde birikmesine neden olur. Böbrekleri de etkileyebilir. Farklı TTR mutasyonları, dünyadaki çeşitli ırklarda ve etnik gruplarda ATTR-CM’ye yol açar. Örneğin Amerika Birleşik Devletleri’nde siyahi kişiler ailesel transtiretin amiloidozu geliştirmeye daha yatkındır.
- Vahşi tip ATTR-CM: Bu tür, bilinen bir neden olmaksızın ortaya çıkar. En sık kalbi ve sinir sistemini etkiler.
Transtiretin Amiloidoz Ne Kadar Yaygındır?
Tıp uzmanları, kaç kişide transtiretin amiloidoz (ATTR-CM) olduğunu tam olarak bilmemektedir. Ancak hastalığın düşünüldüğünden daha yaygın olması muhtemeldir. Uzmanlar, halen yeterince tanı konmadığına inanmaktadır.
Siyahi kişiler, ailesel tip geliştirmeye en yatkın gruptur. Yaklaşık her 25 siyahi kişiden 1’inde değişmiş bir TTR geni olduğu tahmin edilmektedir. Ancak bu gen mutasyonuna sahip herkes transtiretin amiloidozu geliştirmez.
Transtiretin Amiloidozun Sebepleri Nelerdir?
TTR genindeki bir değişiklik, ailesel (kalıtsal) ATTR-CM’ye neden olur. Nadir durumlarda, bu gen değişikliği aile öyküsü olmadan da bir kişide ortaya çıkabilir (de novo mutasyon). Siyahi erkeklerde, ailesel ATTR-CM gelişme olasılığı daha yüksektir.
Uzmanlar, bazı kişilerde neden vahşi tip ATTR-CM geliştiğini bilmemektedir. Bu tür, en sık 65 yaş üzerindeki erkeklerde görülür. Bu da yaş ve cinsiyetin risk faktörleri olabileceğini düşündürür.
Altta yatan neden ne olursa olsun, vücut hatalı TTR proteinleri üretmeye başlar. Bu anormal proteinler parçalanır, kendi üzerine katlanır (yanlış katlanma) ve amiloid fibril kümeleri oluşturur. Kan, bu fibril kümelerini sinirler veya kalp gibi organlar boyunca taşır ve bu bölgelere depolar. Zamanla organ veya sinir hasarı gelişir.
Transtiretin Amiloidozun Belirtileri Nelerdir?
Transtiretin amiloidozun (ATTR-CM) belirtileri, tipe bağlı olarak değişir. Vahşi tip ATTR-CM’ye sahip kişilerde hiç belirti olmayabilir. Belirtiler ortaya çıkarsa genellikle 65 yaş sonrasında görülür.
Ailesel ATTR-CM belirtileri çoğunlukla ilk kez 50 yaş üzerindeki kişilerde ortaya çıkar. Ancak belirtiler 20’li yaşlar kadar erken ya da 80’li yaşlar kadar geç de başlayabilir.
Transtiretin amiloidozun (ATTR-CM) belirtileri, kalp yetmezliği belirtilerine benzer. Bunlar aşağıdakileri içerir:
- Nefes darlığı (özellikle yatarken veya çok hafif fiziksel aktivite sırasında).
- Karında şişlik (şişkin karın, distansiyon).
- Kafa karışıklığı veya düşünme güçlüğü.
- Öksürük veya hırıltılı solunum (özellikle yatarken).
- Bacaklarda, ayak bileklerinde ve ayaklarda sıvı birikimi (ödem).
- Aritmi (düzensiz veya hızlı kalp atışı), özellikle atriyal fibrilasyon.
- Çarpıntı.
- Yorgunluk.
- Baş dönmesi veya bayılma.
Transtiretin Amiloidozun Komplikasyonları Nelerdir?
Transtiretin amiloidoz (ATTR-CM), kalp yetmezliği ve bir aritmi türü olan atriyal fibrilasyona yol açabilir.
Sinir sisteminde biriken amiloid depoları şunlara neden olabilir:
- Genellikle her iki bilekte birden görülen karpal tünel sendromu.
- Göz içinde yüzen noktalar (floaters).
- Periferik nöropati.
Birikimler omurgayı da etkileyerek spinal stenoz gelişmesine neden olabilir. Dokulardaki birikimler tendon yırtılmalarına yol açabilir.
Amiloidoz, aort kapağının daralması (aort darlığı, aort stenozu) adı verilen bir durumla da sıklıkla birlikte görülür. Aort kapağı, kalbin ana pompalama odacığını aortaya bağlar. Aort darlığı olan kişilerde, doktor özellikle hastalığın diğer belirtileri (örneğin anormal kalp ritimleri veya karpal tünel sendromu) varsa, amiloidoz açısından test yapılmasını düşünebilir.
Transtiretin Amiloidoz Nasıl Teşhis Edilir?
Transtiretin amiloidozun doğru teşhisi zor olabilir. Ailesel tip, yüksek tansiyonun neden olduğu kalp (kardiyovasküler) hastalığını taklit edebilir. Bazı kişilerde başlangıçta yanlış tanı konabilir.
Vahşi tip her zaman belirti oluşturmaz. Bu hastalık türü, kalp yetmezliği gibi ciddi problemler ortaya çıkana kadar fark edilmeyebilir.
Transtiretin amiloidozu tanısında kullanılan testler şunlardır:
- Elektrokardiyogram (EKG).
- Ekokardiyografi, MRG ve pozitron emisyon tomografisi (PET) taramaları gibi kardiyak görüntüleme yöntemleri.
- Amiloid birikimlerini kontrol etmek için kemik sintigrafisi (kemik taraması).
- Kalp biyopsisi.
- TTR genindeki değişiklikleri araştırmak için kan testleri.
Transtiretin Amiloidoz Nasıl Tedavi Edilir?
Transtiretin amiloidozun kesin bir tedavisi yoktur. Mevcut amiloid birikimlerinin vücuttan tamamen uzaklaştırılmasının da bir yolu yoktur. Ancak ilaçlar, protein birikiminin yavaşlatılması veya durdurulması yoluyla hastalığın ilerlemesini durdurabilir. Ayrıca kalp yetmezliği, aritmiler ve nöropati gibi diğer sorunların neden olduğu belirtileri hafifletmeye yönelik tedaviler de uygulanabilir.
Ailesel ATTR-CM için kullanılan bazı ilaçlar TTR proteinine bağlanır. Bu ilaçlar, proteini stabilize eder ve proteinlerin yanlış katlanmasını durdurur. Bu ilaçlara tafamidis ve bir nonsteroid antienflamatuvar ilaç olan ve hekimler tarafından endikasyon dışı tedavi olarak kullanılabilen diflunisal örnek verilebilir. Endikasyon dışı kullanım, ABD Gıda ve İlaç Dairesi’nin (FDA) ilacı o spesifik hastalık için onaylamadığı ancak başka durumları tedavi etmek için onayladığı anlamına gelir.
İnotersen ve patisiran gibi diğer ilaçlar, karaciğerin hatalı amiloid protein üretimini yavaşlatır.
Nadir durumlarda şu müdahalelere ihtiyaç olabilir:
- Karaciğer nakli.
- Böbrek nakli.
- Sol ventrikül destek cihazı (LVAD) veya kalp nakli.
Transtiretin Amiloidozun Seyri Nasıldır?
Transtiretin amiloidoz, sonunda ciddi komplikasyonlara yol açan ilerleyici bir hastalıktır. Ancak tafamidis gibi yeni ilaçlar ve klinik çalışmalarda geliştirilen yeni tedaviler sayesinde hastalığın seyri iyileşmektedir. Bir çalışma, 30 ay boyunca tafamidis kullanan kişilerde sağkalım oranında %13’lük bir artış olduğunu göstermiştir. Kalbi tedavi etmek için uygun ilaçların kullanıldığından emin olmak amacıyla kişilerin düzenli olarak bir kalp doktoruna (kardiyoloğa) görünmesi çok önemlidir.
Transtiretin Amiloidoz Önlenebilir mi?
Ailesel ATTR-CM’ye neden olan TTR gen mutasyonunu taşıyan bir kişinin, bu mutasyonu her çocuğuna aktarma olasılığı %50’dir. Bu gen mutasyonunu miras alan her çocukta ATTR-CM gelişmeyebilir.
Çocuk sahibi olmadan önce bir genetik danışman ile görüşmek istenebilir. Bu uzman, preimplantasyon genetik tanı (PGT) gibi seçenekleri tartışabilir. Bu teknik, değişmiş genin çocuğa geçme riskini azaltabilir. PGT ile doktorlar, hatalı geni taşımayan embriyoları seçer. Daha sonra bu embriyolar, in vitro fertilizasyon (IVF) kullanılarak rahme yerleştirilir.
Ne Zaman Doktora Başvurulmalıdır?
Aşağıdaki durumlarda doktora başvurulmalıdır:
- Kafa karışıklığı veya hafıza sorunları.
- Göz içinde yüzen noktalar.
- Düzensiz kalp atışı veya çarpıntı.
- Nefes darlığı.
- Açıklanamayan şişlik (ödem) ve kilo alımı.
Doktora Hangi Sorular Sorulmalıdır?
Muayene randevusu sırasında doktora şu soruları sormak faydalı olabilir:
- Hangi tip transtiretin amiloidozuna sahibim?
- Transtiretin amiloidozuna ne sebep oldu?
- TTR genimde mutasyon var mı?
- Hangi tedavileri öneriyorsunuz?
- İlaçların yan etkileri nelerdir?
- Organ nakline ihtiyaç olacak mı?
- Komplikasyon belirtilerine karşı dikkat etmem gereken durumlar var mı?
Fibril adı verilen hatalı protein birikimleri, transtiretin amiloidozuna (ATTR-CM) neden olur. Bu protein depoları, kalp odacıklarını sertleştirir ve zayıflatır, bu da kardiyomiyopatiye yol açar. Siyahi kişiler, ailesel transtiretin amiloidozuna neden olan gen değişikliğini miras alma olasılığı en yüksek gruptur. Bazı kişilerde hastalık, bilinen bir neden olmadan gelişir. Bu durum vahşi tip ATTR-CM olarak adlandırılır. İlaçlar, hatalı protein birikimini yavaşlatarak kalp yetmezliğini önlemeye yardımcı olabilir. Nadir durumlarda organ nakline ihtiyaç duyulabilir.