Malnütrisyon Nedir? Belirtileri Nelerdir? Nasıl Tedavi Edilir?

Malnütrisyon Nedir? Belirtileri Nelerdir? Nasıl Tedavi Edilir? başlıklı makalemizde konuya dair detayları inceleyeceğiz. Malnütrisyon, vücudun işlev görmek için ihtiyaç duyduğu besin ögeleri ile aldığı besin ögeleri arasındaki dengesizliktir. Bu durum, yetersiz beslenme ya da aşırı beslenme anlamına gelebilir. Bir kişi, toplam kalori yetersizliğine bağlı olarak malnütrisyon yaşayabileceği gibi, protein, vitamin ya da mineral eksikliği de görülebilir. Aynı zamanda vücudun başa çıkabileceğinden daha fazla kalori alımı da söz konusu olabilir.

Malnütrisyon Nedir?

Vücudun, dokularını koruyabilmesi ve çok sayıdaki işlevini sürdürebilmesi için farklı türde ve belirli miktarlarda besin ögelerine ihtiyacı vardır. Malnütrisyon, vücudun aldığı besin ögeleri bu gereksinimleri karşılamadığında ortaya çıkar. Bir kişi, genel olarak tüm besin ögelerinin eksikliğinden dolayı malnütrisyon yaşayabilir ya da bazı besin ögelerini fazlaca alırken bazılarını yetersiz alabilir. Tek bir vitamin ya da mineralin eksikliği bile vücut için ciddi sağlık sonuçlarına yol açabilir. Öte yandan, besin ögelerinin fazlalığı da sorunlara neden olabilir.

Malnütrisyonun Türleri Nelerdir?

Malnütrisyon, yetersiz beslenme ya da aşırı beslenme anlamına gelebilir. Aynı zamanda makrobesin (proteinler, karbonhidratlar, yağlar) ya da mikrobesin (vitaminler ve mineraller) dengesizliğini de ifade edebilir.

Yetersiz Beslenme

Yetersiz beslenme, insanların malnütrisyon dendiğinde genellikle aklına gelen durumdur. Yetersiz beslenme, besin ögeleri eksikliğidir. Kişi yeterli beslenemiyorsa ya da vücudu gıdalardan yeterince besin ögesi emmekte zorlanıyorsa yetersiz beslenmiş olabilir. Yetersiz beslenme, yağ ve kas dokusunda gözle görülür bir erimeye yol açabilir ancak bu her zaman görünür olmak zorunda değildir. Bir kişi hem kilolu olup hem de yetersiz beslenmiş olabilir.

• Makrobesin Yetersiz Beslenmesi

Protein-enerji yetersiz beslenmesi olarak da adlandırılan bu durum, makrobesin ögeleri olan protein, karbonhidrat ve yağların eksikliğidir. Makrobesin ögeleri, beslenmenin temel yapı taşlarıdır. Bunlar, vücudun kendini idame ettirmek için enerji üretmekte ihtiyaç duyduğu besinlerdir. Bunlar olmadan ya da bunlardan sadece birinin eksikliğinde bile vücut kısa sürede çözülmeye başlar, dokuları parçalayarak düşük enerjisini korumak için zorunlu olmayan işlevleri yapmayı bırakır.

• Mikrobesin Yetersiz Beslenmesi

Mikrobesinler vitaminler ve minerallerdir. Vücut bunlara daha küçük miktarlarda ihtiyaç duyar ancak vücudun tüm işlevleri için yine de bu besinlere gereksinim vardır. Diyette çeşitliliğin az olmasına bağlı olarak pek çok kişi bazı vitamin ve mineraller açısından hafif düzeyde eksiklik yaşayabilir. Hafif vitamin eksikliği kişinin kendisini belirgin biçimde etkilemeyebilir ancak mikrobesin yetersizliği ağırlaştıkça ciddi ve kalıcı etkiler ortaya çıkabilir.

Aşırı Beslenme

Dünya Sağlık Örgütü, besin ögelerinin aşırı tüketiminin doğurabileceği zararlı sağlık etkilerini kabul etmek amacıyla yakın zamanda aşırı beslenmeyi de malnütrisyon tanımına eklemiştir. Bu, bulaşıcı olmayan hastalıklar listesiyle yakından ilişkili olan aşırı kilo ve obezitenin etkilerini de içerir. Aynı zamanda belirli mikrobesin ögelerinin aşırı dozda alınmasına bağlı toksisite de bu kapsama girer.

• Makrobesin Aşırı Beslenmesi

Vücudun, kullanabileceğinden fazla protein, karbonhidrat ve/veya yağ kalorisi olduğunda, bunları yağ dokusundaki yağ hücrelerinde depolar. Ancak vücut yeni doku depolayacak alan bulamadığında, yağ hücrelerinin kendileri büyümek zorunda kalır. Büyümüş yağ hücreleri, kronik inflamasyonla ve ardından gelen çok sayıda metabolik bozuklukla ilişkilidir. Bu durum, diyabetes mellitus, koroner arter hastalığı ve inme gibi hastalıklara yol açabilir.

• Mikrobesin Aşırı Beslenmesi

Kişi, vitamin ve mineral takviyelerini fazla alarak aslında bunların dozunu aşabilir. Bunun nasıl gerçekleştiğini ve hangi vitamin ya da mineralin ne kadarının “fazla” olduğunu açıklamak için daha fazla araştırmaya ihtiyaç vardır. Genel olarak, mikrobesin aşırı beslenmesi seyrek görülür ve sadece diyetle ortaya çıkmaz. Ancak bazı takviyelerin mega doz adı verilen yüksek dozlarını almak toksik etkilere neden olabilir. Bu nedenle takviye kullanmadan önce bir doktor ile görüşmek iyi bir fikirdir.

Malnütrisyon Kimleri Etkiler?

En geniş anlamıyla malnütrisyon herkesi etkileyebilir. Beslenme bilgisi eksikliği, çeşitli gıdalara erişim eksikliği, hareketsiz modern yaşam tarzları ve ekonomik dezavantajlar, malnütrisyona sık görülen katkı sağlayıcı faktörlerdir. Bazı gruplar, belirli malnütrisyon türleri açısından daha yüksek risk altındadır.

Yetersiz Beslenme Açısından Daha Yüksek Risk Altındaki Gruplar Hangileridir?

• Yoksul ve düşük gelirli kişiler: İster ABD gibi gelişmiş bir ülkede, ister genel kaynakları daha sınırlı gelişmekte olan ülkelerde olsun, yoksul toplulukların yeterli beslenmeye erişimi daha düşüktür.
• Çocuklar: Çocukların büyüme ve gelişme gösterebilmek için yetişkinlere göre daha fazla besin ihtiyacı vardır. Dezavantajlı çocuklar, özellikle yetersiz beslenme ve sonuçları açısından risk altındadır.
• Kronik hastalığı olanlar: Pek çok kronik hastalık doğrudan iştahı ve/veya kalori emilimini etkileyebilir. Bazıları kalori gereksinimini artırır. Hastanede zaman geçirmek de yetersiz beslenme açısından risk faktörüdür.
• Yaşlılar: Yetişkinler yaşlandıkça, beslenmeleri çeşitli nedenlerle bozulabilir; bunlar arasında hareket kısıtlılığı, kurum bakımına geçiş, iştah azalması ve besin emiliminin azalması sayılabilir.

Aşırı Beslenme Açısından Daha Yüksek Risk Altındaki Gruplar Hangileridir?

• Yoksul ve düşük gelirli kişiler: Gelişmiş ülkelerde yoksul topluluklar çoğunlukla, besleyici tam gıdalara kıyasla, kalori yoğun ama besin değeri düşük fast food’a daha kolay erişir. Bu durum, mikrobesin yetersiz beslenmesi ile birlikte makrobesin aşırı beslenmesine yol açabilir.
• Hareketsiz kişiler: Masa başı işler, aile yükümlülükleri, sağlık ve sosyal faktörler nedeniyle gün boyu oturmak zorunda kalmak, hareketli olmamak, anlamlı kilo alımına neden olabilir.

Malnütrisyon Sırasında Vücutta Neler Olur?

Makrobesin yetersiz beslenmesi (protein-enerji yetersiz beslenmesi), vücudu kendisini sürdürmek için gerekli enerjiden mahrum bırakır. Vücut bunu telafi etmek için kendi dokularını parçalamaya ve işlevlerini kapatmaya başlar. Bu süreç önce vücudun yağ depolarından başlar, ardından kas, deri, saç ve tırnaklara ilerler. Protein-enerji yetersizliği olan kişiler genellikle dışarıdan fark edilir biçimde aşırı zayıflamış görünür. Çocuklarda büyüme ve gelişme geriliği olabilir.

Kapanmaya başlayan ilk sistemlerden biri bağışıklık sistemidir. Bu durum, yetersiz beslenen kişileri hastalıklara ve enfeksiyonlara son derece yatkın hale getirir ve iyileşmelerini yavaşlatır. Yaraların iyileşmesi daha uzun sürer. Kardiyak aktivite de yavaşlar, bu da düşük kalp atım hızı, düşük kan basıncı ve düşük vücut ısısına yol açar. Kişi bayılacak gibi hissedebilir, kendini zayıf ve hayata karşı isteksiz hissedebilir. İştah kaybı olabilir ve sindirim sisteminin bazı kısımları atrofiye uğrayabilir.

Makrobesin yetersiz beslenmesi olan bir kişinin mikrobesin yetersizliği yaşama olasılığı da yüksektir. Toplam kalori eksikliği olduğunda, bu durum vitamin ve mineral düzeylerini de etkiler. Marasmus ve kwashiorkor gibi ağır yetersiz beslenme tablolarının bazı komplikasyonları, belirli vitamin eksikliklerinin sonucudur. Örneğin A vitamini eksikliği görme sorunlarına, D vitamini eksikliği ise yumuşak kemiklere yol açabilir.

Bazı kişiler çok fazla kalori tüketirken yeterli vitamin ve mineral alamayabilir. Bu durumlarda malnütrisyonun etkileri daha az belirgin olabilir. Kişi makrobesin aşırı beslenmesine bağlı olarak fazla kilolu olabilir ancak mineral ya da vitamin eksikliğine bağlı anemi belirtileri (zayıflık, bayılacak gibi olma, yorgunluk) gösterebilir. Aşırı beslenen kişilerde insülin direnci ve yüksek tansiyon gibi metabolik sendrom bulguları görülebilir.

Malnütrisyonun Belirti ve Bulguları Nelerdir?

Yetersiz beslenme şu şekilde görünebilir:

• Düşük vücut ağırlığı, belirginleşen kemikler, tükenmiş yağ ve kas dokusu.
• İnce kollar ve bacaklar ile karında ve yüzde ödem (sıvı birikimine bağlı şişlik).
• Çocuklarda büyüme ve zihinsel gelişme geriliği.
• Zayıflık, bayılacak gibi olma ve yorgunluk.
• Huzursuzluk, isteksizlik (apati) veya dikkatsizlik.
• Kuru, esnekliğini yitirmiş deri, döküntüler ve lezyonlar.
• Kırılgan saçlar, saç dökülmesi ve saç pigment kaybı.
• Sık ve ağır enfeksiyonlar.
• Düşük vücut ısısı, ısınamama.
• Düşük kalp hızı ve kan basıncı.

Aşırı beslenme şu şekilde görünebilir:

• Obezite.
• Yüksek tansiyon.
• İnsülin direnci.
• Kalp hastalığı.

Malnütrisyonun Nedenleri Nelerdir?

Yetersiz beslenme genellikle yeterli besin ögeleri tüketmemekten kaynaklanır. Vücudun besin ögelerini emmesini engelleyen bazı tıbbi durumlar da buna neden olabilir.

Kişinin yeterli besin alamamasına yol açabilecek durumlar şunlardır:

• Sınırlı maddi kaynaklar.
• Besleyici gıdalara sınırlı erişim.
• Bulantı veya yutma güçlüğü gibi, yemeyi zorlaştıran tıbbi durumlar.
• Kronik ishal veya kanser gibi kaloriyi tüketen tıbbi durumlar.
• Gebelik, emzirme ya da çocukluk dönemi gibi ekstra kalori gerektiren durumlar.
• Depresyon ya da demans gibi, yemeyi isteksiz hale getiren ruhsal sağlık durumları.
• Anoreksiya ve bulimiya gibi yeme bozuklukları.
• Pankreas yetersizliği veya inflamatuvar bağırsak hastalığı gibi malabsorpsiyon (emilim bozukluğu) durumları.
• Uzun süreli intravenöz beslenme gerektiren bir durum.
• Çok kısıtlayıcı bir diyet veya başkası tarafından seçilmiş, iştah açıcı olmayan bir diyet.

Aşırı beslenme, ihtiyaç duyulandan daha fazla besin ögesi alınmasından kaynaklanır. Bu durum şu koşullarda söz konusu olabilir:

• Az sayıda besleyici gıda seçeneği.
• Hareketsiz yaşam tarzı.
• Hipotiroidi gibi metabolizmayı yavaşlatan bir durum.
• Açlık ve tokluk sinyallerine müdahale eden hormonal dengesizlik.
• Kronik stres.
• Anksiyete veya depresyon.
• Tıkınırcasına yeme bozukluğu.
• Besin takviyelerinin kronik ve aşırı kullanımı.

Malnütrisyon Nasıl Teşhis Edilir?

Bedensel gözlem ve beslenme öyküsü ile sağlık durumu öyküsü, protein-enerji yetersiz beslenmesi ya da aşırı beslenme tanısı koymak için sıklıkla yeterlidir. Doktorlar, sorunun boyutunu anlamak için kişinin vücut kitle indeksini veya bir çocuğun kol çevresini ölçebilir. Mümkünse, belirli mikrobesin dengesizliklerini test etmek için kan örneği alınır. Mikrobesin yetersiz beslenmesi, makrobesin yetersiz beslenmesine sık sık eşlik eder ve makrobesin aşırı beslenmesi ile birlikte de görülebilir. Kan testi, nadir görülen mikrobesin aşırı beslenmesi vakalarını da (kişi buna uygun belirtiler gösteriyorsa) teşhis eder.

Malnütrisyon Nasıl Tedavi Edilir?

Yetersiz beslenme, beslenme takviyeleri ile tedavi edilir. Bu, tek tek mikrobesinlerin verilmesi anlamına gelebilir ya da vücudun eksik olduğu her şeyi yerine koymak için tasarlanmış, özel, yüksek kalorili bir beslenme formülüyle yeniden besleme anlamına gelebilir. Ağır yetersiz beslenmenin düzeltilmesi için haftalar süren yeniden besleme gerekebilir. Ancak yeniden besleme, özellikle ilk birkaç günde tehlikeli olabilir. Vücut, yetersiz beslenmeye uyum sağlamak için birçok yönden değişmiştir. Yeniden besleme ise vücudu eski çalışma düzenine geri döndürmesini ister ve bazen bu değişim, vücudun başa çıkabileceğinden fazla olabilir. Bu nedenle yeniden beslemeye, ciddi ve hatta hayatı tehdit edici olabilen yeniden besleme sendromu komplikasyonlarını önlemek ve yönetmek için, yakın tıbbi gözetim altında başlamak en iyisidir.

Aşırı beslenme ise genellikle kilo kaybı, diyet ve yaşam tarzı değişiklikleri ile tedavi edilir. Fazla kiloların verilmesi, diyabet ve kalp hastalığı gibi ikincil hastalıkların gelişme riskini azaltmaya yardımcı olabilir. Kilo verme tedavisi, diyet ve egzersiz planlarını, ilaçları ya da tıbbi girişimleri içerebilir. Aynı zamanda tiroit hastalığı gibi altta yatan bir durumu veya bir ruhsal bozukluğu da tedavi etmek gerekebilir. Kilo kaybı hızlı ya da izlenen yola bağlı olarak yavaş ve kademeli olabilir. Ancak kilo verildikten sonra, bu kilonun korunmasına yardımcı olacak olan, sürdürülen yaşam tarzı değişiklikleridir. Bu da danışmanlık, davranış terapisi, destek grupları ve beslenme eğitimi gibi uzun vadeli destek sistemlerini içerebilir.

Malnütrisyonu Olan Kişilerin Seyri Nasıldır?

Malnütrisyon tedavi edilebilir ancak bazı etkileri kalıcı olabilir. A vitamini eksikliğine bağlı körlük, D vitamini eksikliğine bağlı kemiklerin yumuşaması ve çocuklarda protein-enerji yetersiz beslenmesine bağlı büyüme geriliği gibi ağır yetersiz beslenme etkileri, rehabilitasyondan sonra bile geri döndürülemeyebilir. Uzun süreli aşırı beslenmeye bağlı olarak ortaya çıkan insülin direnci ve karotis arter hastalığı gibi ikincil etkiler, kilo kaybından sonra bile sürebilir. Bununla birlikte, erken müdahale ve iyi bir takip desteği ile kişiler tam iyileşmeler sağlayabilir.

Malnütrisyon Nasıl Önlenebilir?

Malnütrisyon küresel bir sorundur. Hem gelişmiş hem de gelişmekte olan dünyada yoksulluk ve beslenme bilgisi eksikliği bu durumun başlıca nedenlerdir. Malnütrisyon hastalığı; daha iyi bir küresel eğitim, dezavantajlı kesimlere yönelik destek ve temiz suya, besleyici tam gıdalara ve ilaca erişim sağlanmasıyla kontrol altına alınabilir. Kendi ihtiyaçlarını ifade edemeyen çocuklar ve yaşlılar, özellikle risk altındadır ve beslenmelerinin ve sağlık durumlarının daha yakından dikkat edilmesi gerekebilir.

Malnütrisyonu önlemenin en iyi yolu, besleyici işlenmemiş gıdalar içeren dengeli bir beslenme düzenine sahip olmaktır. Vücut ihtiyaç duyduğu tüm besin ögelerini yeterince aldığında, bu ihtiyaçları karşılamak için aşırı yeme olasılığı da azalır. Standart bir diyetle bile bazı mikrobesin eksiklikleri sık görülebilir. Bir kan testi, mikrobesin takviyelerinden fayda görülüp görülmeyeceğini anlamanın yollarından biridir. Doktor, alınması gereken doğru dozu belirlemeye yardımcı olabilir.

Malnütrisyon İçin Ne Zaman Doktora Başvurulmalıdır?

Aşağıdaki durumlarda doktorla iletişime geçilmelidir:

• Son dönemlerde istemeden (yaklaşık 4,5 kilo) fazla kilo kaybı veya kilo artışı olduysa.
• Zayıflık, bayılacak gibi olma, isteksizlik ve yorgunluk gibi anemi belirtileri varsa.
• Bir yeme bozukluğuna sahip olunabileceği düşünülüyorsa.
• Toplumda çocuk ya da yaşlı istismarı veya ihmali olduğundan şüpheleniliyorsa.

Çoğu kişi malnütrisyonu, vücudun ihtiyaç duyduğu toplam kalori ya da belirli besin ögelerinin eksikliği olarak, yani yetersiz beslenme olarak düşünür. Yetersiz beslenme malnütrisyonun bir yüzüdür ancak aşırı beslenme de sağlık için zararlı olabilir. Beslenme uzmanları artık malnütrisyonu, ihtiyaç duyulan besin ögeleriyle alınan besin ögeleri arasındaki uyumsuzluk olarak tanımlamaktadır. Bu tanıma göre malnütrisyon oldukça yaygındır. Aynı zamanda dünya çapında hastalıklara, iş göremezliğe ve ölüme önemli bir katkıda bulunur. Malnütrisyon, eğitim, altyapı ve politika önlemleri de dahil olmak üzere pek çok cephede mücadele edilmesi gereken bir sorundur. Evde ise dengeli bir beslenme düzeniyle malnütrisyonu önlemeye yardımcı olunabilir.