Homosistinüri Nedir? Belirtileri Nelerdir? Nasıl Tedavi Edilir? başlıklı makalemizde konuya dair detayları inceleyeceğiz. Homosistinüri, kanda ve idrarda homosistein birikmesine neden olan genetik bir bozukluktur. Homosistein bir amino asittir. Bu bozuklukta vücut, homosisteini düzgün bir şekilde parçalamak için ihtiyaç duyduğu bir enzimden yoksundur. Durum; gözleri, kemikleri, beyni ve kalbi etkileyen belirtilere yol açabilir. Tedavi, B6 vitamini (piridoksin) takviyelerini içerir.
Homosistinüri Nedir?
Homosistinüri (HCU), vücudun homosistein adlı amino asidi işleme yeteneğini etkileyen nadir bir genetik bozukluktur. Bu bozuklukta, kanda ve idrarda homosistein birikimi ortaya çıkabilir. Bu birikim; gözler, iskelet sistemi, merkezi sinir sistemi ve damar (vasküler) sistemini içeren ağır komplikasyonlara yol açabilir.
Amino asitler, proteinlerin yapı taşlarıdır. Vücut, bir miktar homosisteini, metiyonin adlı başka bir amino asitten üretir. Vücut, özellikle yüksek proteinli gıdalardan daha fazla metiyonin alır.
Vücut normalde metiyonini homosisteine dönüştürür. Homosistinüri durumunda vücut, homosisteini düzgün şekilde metabolize etmek ve normal aralıkta tutmak için ihtiyaç duyduğu enzimden yoksundur. Enzimler, vücuttaki kimyasal reaksiyonları hızlandıran proteinlerdir.
Homosistinürinin Farklı Tipleri Nelerdir?
Araştırmacılar, altta yatan genetik nedenlere göre homosistinüri türlerini sınıflandırır. Homosistinürinin iki ana tipi şunlardır:
- Sistationin beta-sentaz (CBS) eksikliği (klasik homosistinüri): Klasik homosistinüri, bozukluğun en yaygın tipidir. Sistationin beta-sentaz (CBS), homosisteini vücudun ihtiyaç duyduğu başka bir amino asit olan sisteine dönüştürmeye yardımcı olan bir enzimdir. Hastalığın bu tipi, CBS geninin çok az CBS enzimi üretmesi, hiç üretmemesi veya işlevi bozuk CBS enzimi üretmesi sonucu ortaya çıkar. CBS enziminin düzgün çalışması için piridoksine (B6 vitamini) ihtiyacı vardır. Bu tip homosistinüri, B6 vitamini takviyesine verilen yanıta göre daha da alt sınıflara ayrılır.
- Kobalamin (cbl) kofaktör metabolizma kusuru: Vücudun, homosisteinin bir kısmını tekrar metiyonine dönüştürmesi gerekir. Bu süreç kobalamini (B12 vitamini) içerir. Vücut, homosisteini tekrar metiyonine dönüştürmek için ihtiyaç duyduğu forma B12 vitaminini dönüştürmek üzere bir dizi aşamadan geçer. Kobalamin kusuruna bağlı homosistinüri, vücudun bu adımları tamamlayamadığı, doğru enzimleri üretmediği veya kusurlu enzimler ürettiği durumlarda ortaya çıkar.
Homosistinüri ve Marfan Sendromu Arasındaki Fark Nedir?
Marfan sendromu, vücuttaki bağ dokusunu etkileyen nadir bir genetik bozukluktur. Bu durum, homosistinüri ile birçok ortak belirtiyi paylaşır. Bunlar; uzun uzuvlar, uzun ve ince parmaklar, mercek luksasyonu (göz merceği kayması) ve miyop (uzağı görememe) gibi belirtilerdir. Ancak Marfan sendromu, fibrillin-1 (FBN1) genindeki mutasyon sonucu oluşur. Marfan sendromu olan kişilerde homosistein ve metiyonin düzeyleri normaldir.
Homosistinüri Kimleri Etkiler?
Homosistinüri, genetik mutasyonlardan kaynaklanır. Bu nedenle herkesi etkileyebilir. Ancak bazı çalışmalar, bozukluğun belirli ülkelerde daha sık görüldüğünü göstermiştir. Bu ülkeler şunlardır:
- İrlanda
- Norveç
- Almanya
- Katar
Homosistinüri Ne Kadar Yaygındır?
Homosistinüri, nadir görülen bir genetik bozukluktur. Hastalığın en yaygın tipi, dünya genelinde yaklaşık her 200.000–335.000 kişiden 1’ini etkiler.
Homosistinürinin Belirtileri Nelerdir?
Homosistinüri belirtileri, hangi tipe sahip olunduğuna bağlı olarak değişir. Belirtiler genellikle yaşamın ilk birkaç yılında ortaya çıkar. Ancak bazı kişilerde yetişkinlik dönemine kadar hiçbir belirti görülmeyebilir.
En yaygın homosistinüri tipinin belirtileri genellikle aşağıdakileri etkiler:
- Gözler.
- İskelet sistemi.
- Merkezi sinir sistemi.
- Damar (vasküler) sistemi.
Homosistinüri belirtileri şunları içerebilir:
Gözler
- Göz merceklerinin yer değiştirmesi (ektopia lentis).
- İleri düzey miyop (ağır derecede uzağı görememe).
İskelet Sistemi
- Aşırı büyüme.
- Uzun kollar, bacaklar, parmaklar ve ayak parmakları.
- Dizlerin içe dönük ve bacaklar düzken birbirine değmesi.
- Göğüs kafesinin içeri çökük veya dışa doğru çıkıntılı olması.
- Omurgada eğrilik (skolyoz).
Homosistinürisi olan kişilerde erken yaşta osteoporoz gelişme riski de yüksektir.
Merkezi Sinir Sistemi
- Gelişimsel gerilik.
- Öğrenme sorunları.
Damar (Vasküler) Sistemi
- İnme veya pulmoner emboli (akciğer damarına pıhtı atması) ile sonuçlanabilen kan pıhtısı riskinde artış.
Homosistinürinin Sebepleri Nelerdir?
Çeşitli genlerdeki genetik değişiklikler (mutasyonlar), homosistinürinin çoğu tipine neden olur. En yaygın homosistinüri tipine CBS genindeki mutasyon yol açar. CBS geni, vücuda sistationin beta-sentaz adlı enzimi nasıl yapacağını “öğretir”. Bu enzim, homosisteinin metiyonine dönüştürülebilmesi için gerekli bir kimyasal yol oluşturur.
MTHFR, MTR, MTRR ve MMADHC genlerindeki mutasyonlar da homosistinüriye yol açabilir. Bu genlerin tamamı, homosisteini metiyonine dönüştürmekten sorumludur.
Bu genlerden herhangi birindeki mutasyon, ilgili enzimin düzgün çalışmasını engelleyerek homosistein birikimine yol açabilir. Araştırmacılar, aşırı homosisteinin homosistinüri ile ilişkili belirtilere neden olmasının tam nedenini henüz bilmemektedir.
Homosistinüri, otozomal resesif kalıtım modeliyle aktarılır. Bu, genellikle hiçbir belirti göstermeyen her iki biyolojik ebeveynin de bozuk genin bir kopyasını aktarması durumunda kişinin hastalığı miras alacağı anlamına gelir.
Hangi Vitamin Eksikliği Homosistinüriye Neden Olur?
Homosistinüri, genetik olmayan nedenlerle de ortaya çıkabilir. Şiddetli B6 vitamini, B9 vitamini (folat) veya B12 vitamini eksikliği bu duruma yol açabilir.
Homosistinüri Tanısı Nasıl Konur?
Amerika Birleşik Devletleri’nde yenidoğan tarama testi, homosistinüri dahil olmak üzere metabolik hastalıkları tarar. Homosistein testi, bebeğin kanındaki homosistein ve metiyonin düzeylerini ölçer. Test sonucu pozitif ise bebeğin doktoru sonucu doğrulamak için ek testler isteyecektir.
Yenidoğan tarama testleri her zaman %100 doğru değildir. Bazı durumları atlayabilirler. Bu nedenle bazı kişilerde homosistinüri, belirtiler ortaya çıktıktan sonra tanı alır. Belirtilerin çoğu bebeklik veya erken çocukluk döneminde gelişir ancak yetişkinlikte de ortaya çıkabilir.
Kişide homosistinüri belirtileri gelişirse, doktor tanıyı doğrulamak için homosistein testi ister. Sonuçlar klasik homosistinüriyi gösteriyorsa, doktor hangi alt tipe sahip olunduğunu belirlemek için başka bir test isteyecektir. Bu teste B6 vitamini yükleme testi denir. Test, kişinin B6 vitamini takviyesine nasıl yanıt vereceğini belirler. Böylece doktor uygun tedavi planını oluşturabilir.
Klasik homosistinüri şu şekilde sınıflandırılabilir:
- B6 vitaminine yanıtlı: Vücut yeterli düzeyde CBS enzimi üretmektedir, bu nedenle B6 vitamini enzimin görevini yapmasına yardımcı olabilir.
- Kısmen B6 vitaminine yanıtlı: Vücut bir miktar CBS enzimi üretmektedir, bu nedenle B6 vitamini enzimin görevini kısmen destekleyebilir.
- B6 vitaminine yanıtsız: Vücut yeterli CBS enzimi üretmemektedir, bu durumda B6 vitamini muhtemelen enzimin işini yapmasına yardımcı olmayacaktır.
Genetik testler, homosistinüriye yol açan genlerdeki mutasyonları saptayabilir. Ancak doktorlar genellikle bu testleri tercih etmez çünkü çoğu durumda tanı, yalnızca homosistein testiyle konulabilir.
Homosistinüri Nasıl Tedavi Edilir?
Homosistinüri tedavisi, kandaki homosistein düzeylerini kontrol altına alarak belirtileri yönetmeyi içerir. Tedavi genellikle B6 vitamini takviyesi almayı kapsar. B6 vitaminine yanıtlı klasik homosistinüri durumunda, B6 vitamini takviyesi homosistein düzeylerini düşürmek ve kontrol altında tutmak için yeterli olabilir.
B6 vitaminine yanıtsız veya kısmen yanıtlı klasik homosistinüri durumunda ise tek başına B6 vitamini yeterli olmayacaktır. Bu durumda ek tedaviler gerekir. Örneğin:
- Betain (cystadane) adlı ilaç: Betaine, kanda homosistein düzeylerini düşürmeye yardımcı olabilir.
- Homosistinüri için özel diyet: Protein ve metiyonin alımını kısıtlayan bir diyete ihtiyaç duyulabilir.
- Ek takviyeler: Farklı bir homosistinüri tipinde, folat (B9 vitamini) veya kobalamin (B12 vitamini) takviyeleri gerekebilir.
Homosistinüri İçin Yaşam Beklentisi Nedir?
Erken tanı ve yaşam boyu süren tedavi ile homosistinürisi olan çoğu çocuk, normal ve sağlıklı bir yaşam sürmeyi bekleyebilir.
Homosistinüri Önlenebilir mi?
Homosistinüri genetik bir durum olduğu için önlenemez. Hamile olan veya gelecekte hamile kalmayı planlayan kişiler, bir genetik danışman ile görüşmeyi düşünebilir. Genetik danışmanlık, homosistinüri ile doğacak bir çocuğa sahip olma riskini anlamaya yardımcı olabilir.
Kişinin kendisinde veya bebeğinde genetik bir hastalık olduğunu öğrenmesi bunaltıcı olabilir. Homosistinüri hakkında olabildiğince çok şey öğrenmek için zaman ayırmak önemlidir. Ardından, bu durumu tüm ayrıntılarıyla bilen bir doktor bulunmalıdır. Metabolik hastalıklar konusunda uzman bir doktorla birlikte çalışmak, kontrol duygusunu artırabilir. Kişi kendini bilgi ve kaynaklarla donattığında, mümkün olan en iyi sonuca ulaşma şansını da artırmış olur.