Kompartman Sendromu Nedir? Belirtileri Nelerdir? Nasıl Tedavi Edilir? başlıklı makalemizde konuya dair detayları inceleyeceğiz. Kompartman sendromu, kasların çevresinde oluşan ağrılı bir basınç birikimidir. Akut kompartman sendromu, ciddi yaralanmalar veya cerrahi komplikasyon olarak ortaya çıkan bir tıbbi acil durumdur. Kronik kompartman sendromu, çok yoğun veya sık egzersiz yapıldığında zamanla gelişir. Kronik kompartman sendromu genellikle egzersiz rutininde değişiklik yapılarak tedavi edilebilir.
Kompartman Sendromu Nedir?
Kompartman sendromu, kasların çevresinde çok fazla basınç oluştuğunda meydana gelir. Basınç, kaslara ve sinirlere kan akışını, taze oksijeni ve besin maddelerini kısıtlar (azaltır). Kompartman sendromu aşırı derecede ağrılıdır.
“Kompartman”, kaslar, sinirler ve kan damarlarından oluşan bir grubu ifade eden tıbbi terimdir. Kompartmanlar, fasya adı verilen ince, sert bir zarla kaplıdır. Kompartman sendromu, bir kompartman içinde ekstra basınç biriktiğinde ve kaslar fasyaya olması gerekenden fazla baskı yaptığında oluşur.
Kompartman sendromu herhangi bir kas grubunda görülebilir ancak en yaygın olarak şunlarda görülür:
- Bacaklar, özellikle de alt bacaklar.
- Kollar, eller ve bilekler dahil.
- Ayaklar.
- Karın (göbek).
- Kalçalar.
Kompartman Sendromunun Türleri Nelerdir?
Kompartman sendromunun iki türü vardır:
- Akut kompartman sendromu: Akut kompartman sendromu aniden ortaya çıkar (genellikle ciddi bir yaralanmadan sonra). Bu bir tıbbi acil durumdur. Akut kompartman sendromu olduğundan şüpheleniliyorsa hemen acil servise gidilmelidir. Hemen tedavi edilmezse, akut kompartman sendromu kalıcı kas hasarına, felce veya ölüme neden olabilir.
- Kronik kompartman sendromu: Kronik (uzun süreli) kompartman sendromu genellikle zamanla, özellikle yoğun fiziksel aktiviteler veya egzersizlerden sonra yavaşça gelişir. Kronik kompartman sendromu genellikle acil bir durum değildir ancak yine de aşırı derecede ağrılı olabilir. Doktorlar bazen buna egzersizle ilişkili kompartman sendromu der.
Kompartman Sendromu Ne Kadar Yaygındır?
Uzmanlar, ABD’de her 100.000 kişiden 10’undan azının her yıl akut kompartman sendromu yaşadığını tahmin ediyor. Ancak bu durum bazı kemik kırıklarına sahip olan kişilerde çok daha yaygındır. Örneğin çalışmalar, kaval kemiği (tibia) kırığı olan kişilerin yaklaşık %10’unun kompartman sendromu geliştirdiğini tahmin ediyor.
Kompartman Sendromunun Belirtileri Nelerdir?
Kompartman sendromunun en yaygın belirti ve semptomları şunlardır:
- Bir kas çevresinde görünür şişlik veya kabarıklık.
- Kas ağrısı (yoğun aktiviteden sonra hissedilen olağan ağrıdan daha şiddetli).
- Gerginlik.
- Esneme/germe sırasında şiddetli ağrı.
- Uyuşma.
- Derinin altında karıncalanma veya yanma hissi (parestezi).
- Kasın normalden daha dolgun, sert veya büyük hissedilmesi.
Kompartman Sendromunun Ana Nedeni Nedir?
Kompartman sendromu, bir yaralanma veya tekrarlayan stresin bir kas kompartmanında şişlik ve kanamaya neden olmasıyla oluşur. Basınç çok fazla artarsa, kaslar onları yerinde tutan fasyaya baskı yapar.
Fasya, doğal olarak biraz esneyip genişleme yeteneğine sahiptir ancak bu çok sınırlıdır. Kompartmandaki basınç artmaya devam ederse, fasya sonunda yer kalmadığından kaslara ve sinirlere baskı yapmaya başlar. Bu baskı, ağrı ve diğer belirtilere neden olur.
Çok küçük bir ayakkabı giydiyseniz, muhtemelen benzer bir basınç birikimini deneyimlemişsinizdir. Günün erken saatlerinde, ayaklar ayakkabıya rahatça sığabilir. Ancak gün ilerledikçe ve yüründükçe veya hareket edildikçe, ayaklar doğal olarak şişmeye başlar. Günün sonunda, sabah “yeterince iyi” hissettiren ayakkabılar, ayaklarda mengene gibi hissedilebilir. Kompartman sendromu, bu tür bir basıncın vücudun içinde meydana gelmesi nedeniyle çok daha tehlikelidir.
Kompartman sendromunun nedenleri, hangi türün mevcut olduğuna bağlıdır.
Akut Kompartman Sendromunun Nedenleri Nelerdir?
Ciddi yaralanmalar, akut kompartman sendromunun en yaygın nedenidir ve şunları içerir:
- Araba kazaları.
- Yüksek bir yerden düşme (çatıdan veya merdivenden gibi).
- Kemik kırıkları.
- Ezilme yaralanmaları (üzerinize ağır bir şey düştüğünde).
- Ciddi kas kontüzyonları.
- Spor yaralanmaları.
- Cerrahi sonrası komplikasyonlar.
- Çok sıkı olan bir alçı veya atel kullanımından kaynaklanan komplikasyonlar.
- Bir kol veya bacağın birkaç saat boyunca hareketsiz kalmasından sonra uzun süreli baskı.
Kronik Kompartman Sendromunun Nedenleri Nelerdir?
Kronik (egzersizle ilişkili) kompartman sendromu genellikle zamanla birikir. Sık ve yoğun egzersiz, en yaygın nedendir. Aynı tür egzersiz veya antrenman yapmak, aynı kaslara tekrarlayan stres uygulayabilir ve basınç birikimine neden olabilir.
Yaygın nedenlerden bazıları şunlardır:
- Koşu.
- Bisiklet.
- Yüzme.
- Ağırlık kaldırma.
Daha az yaygın olmakla birlikte, işte veya bir hobi için tekrarlayan bir hareket yapmak da kronik kompartman sendromuna neden olabilir.
Kompartman Sendromu Risk Faktörleri Nelerdir?
Akut kompartman sendromu, ani yaralanmalardan sonra ortaya çıktığı için herkes bunu geliştirebilir.
Sporcular ve fiziksel olarak zorlayıcı işlerde çalışan kişilerin, kaslarını fazla çalıştırma veya aşırı egzersiz yapma nedeniyle kronik kompartman sendromu geliştirme olasılığı daha yüksektir.
Hemofili ve diğer kan bozuklukları olan kişilerde risk artabilir.
Kompartman Sendromu Komplikasyonları Nelerdir?
Kompartman sendromu ciddi komplikasyonlara neden olabilir.
Eğer bir kas kompartmanındaki basınç çok yükselirse, dokular yeterince taze kan, oksijen ve besin alamaz. Bu, doku ölümüne (nekroz) yol açabilir ve bu da kalıcı hasara neden olur.
Akut kompartman sendromu, hemen tedavi edilmezse ölümcül olabilir. Akut kompartman sendromu olduğundan şüpheleniliyorsa, acil servise gidilmelidir.
Kompartman Sendromu Nasıl Teşhis Edilir?
Doktor, kompartman sendromunu fiziki bir muayene ve testlerle teşhis edecektir. Kasları ve çevresindeki alanı inceleyecektir. Doktor öncelikle benzer belirtilere neden olabilecek diğer sorunları (tendinit veya kaval kemiği ağrıları gibi) eleyebilir.
İlk kez ağrı ve diğer belirtilerin ne zaman fark edildiği ve hangi aktivitelerin belirtileri iyileştirdiği veya kötüleştirdiği doktorla paylaşılmalıdır.
Doktor, kompartman sendromunu teşhis etmek için birkaç test kullanabilir. Bunlar:
- Röntgen: Röntgen, kemik kırıklarını ve diğer yaralanmaları ekarte etmeye yardımcı olur.
- Kompartman basınç ölçüm testi: Doktor, kas kompartmanındaki birkaç farklı noktaya iğne batıracaktır. İğneye bağlı bir makine, vücudun içindeki basıncı okuyacaktır. Bu test ağrılı olabilir. İğne batırıldığında ne kadar ağrı hissedildiği ve hangi noktaların diğerlerinden daha fazla ağrıdığı doktorla paylaşılmalıdır.
- Tekrar basınç testi: Doktor, kronik kompartman sendromu olduğundan şüpheleniyorsa, egzersiz sonrası bir kompartman basınç testi tekrarlanabilir. Sonuçlar, egzersiz öncesi basınç seviyeleriyle karşılaştırılacaktır.
Kompartman Sendromu Nasıl Tedavi Edilir?
Doktorların kompartman sendromunu nasıl tedavi ettiği, kişide hangi türün mevcut olduğuna bağlıdır.
Akut kompartman sendromu, acil cerrahi gerektiren tıbbi bir acil durumdur. Kronik kompartman sendromu genellikle egzersiz alışkanlıklarında veya rutinlerde değişiklik yapılarak iyileşir.
Akut Kompartman Sendromu Tedavisi Nasıldır?
Bir cerrah, fasiyotomi adı verilen bir operasyon gerçekleştirecektir. Etkilenen kas kompartmanındaki basıncı hafifletmek için deri ve fasya üzerinden bir kesi yapılacaktır.
Şişlik ve basınç ortadan kalktıktan sonra kesi kapatılacaktır. Bazen bu hemen gerçekleşmeyebilir. Cerrah, kesiyi kapatmak için vücudun başka bir bölgesinden deri alarak deri grefti yapabilir.
Kronik Kompartman Sendromu Tedavisi Nasıldır?
Kronik (egzersizle ilişkili) kompartman sendromu, etkilenen kas kompartmanları dinlendirilip gelecekte aşırı kullanılmaktan kaçınılırsa genellikle iyileşir ve kaybolur. Doktor, belirtileri yönetmek ve basınç birikimini önlemek için tedaviler önerecektir. Bunlar:
- İlaçlar: Reçetesiz satılan nonsteroid antiinflamatuar ilaçlar veya asetaminofen gibi antienflamatuar ilaçlar iltihabı azaltır ve ağrıyı hafifletir. Doktorla konuşmadan bu ilaçlar 10 günden daha uzun süre kullanılmamalıdır.
- Egzersiz rutinini değiştirme: Daha düşük enerjili farklı egzersizler denenebilir. Kompartman sendromu olan bazı kişiler çapraz antrenmana geçer. Çapraz antrenman, her seferinde aynı şekilde veya aynı aktiviteyle egzersiz yapmak yerine farklı egzersiz türlerini karıştırmaktır. Ayrıca, egzersiz yapılan yer değiştirilebilir. Örneğin, beton yerine daha yumuşak bir pistte koşulabilir.
- Fizik tedavi: Bir fizyoterapist, etkilenen kaslarda gücü ve esnekliği artırmaya yardımcı olacaktır. Ayrıca, stres ve basınç birikimini önlemek için egzersizlerin nasıl değiştirileceği gösterilecektir.
- Ortotikler: Ortotikler, ayakları ve bacakları destekleyen ayakkabı iç tabanlarıdır. Bacaklarında kompartman sendromu olan kişiler için faydalı olabilir. Doktor, hangi tür ortotiğin en iyi sonucu vereceğini belirtecektir.
Eğer diğer tedaviler işe yaramazsa veya kompartman sendromu geri gelirse (nüksederse), fasiyotomi gerekebilir. Doktor, cerrahinin ne zaman düşünülmesi gerektiği ve neler bekleneceği konusunda bilgi verecektir.
Tedaviden Ne Kadar Süre Sonra Daha İyi Hissedilir?
Kişide akut kompartman sendromu varsa, fasiyotomiden iyileştikten sonra daha iyi hissedilmelidir. Çoğu kişi, bu kasları kullanmadan önce yaklaşık bir ay dinlenmelidir. Cerrah, yeniden hareket etmeye başlamanın güvenli olduğu zamanı ve fiziksel aktivitelere devam etmeden önce ne kadar beklenmesi gerektiğini belirtecektir.
Kronik kompartman sendromunun yönetimi, özellikle başlangıçta daha uzun sürebilir. Belirtileri yöneten ve etkilenen kaslara fazla baskı uygulamaktan kaçınan bir tedavi ve egzersiz değişikliği kombinasyonu bulmak birkaç ay sürebilir. Etkilenen kaslara fazla baskı uygulamaktan kaçınmanın yolları bulundukça belirtiler kademeli olarak iyileşmelidir.
Kompartman Sendromu Varsa Ne Beklenmelidir?
Kompartman sendromu çok ağrılı olabilir ancak belirtiler yönetilmeye başlandığında iyileşmelidir.
Akut kompartman sendromu, fasiyotomi ile tedavi edildikten sonra genellikle geri gelmez. Ancak mümkün olduğunca çabuk teşhis ve tedavi edilmesi kritik öneme sahiptir. Tedavi edilmeyen akut kompartman sendromunun süresi uzadıkça kalıcı hasar riski artar.
Kronik kompartman sendromu, özellikle aktivite seviyesi aniden artırılırsa geri gelebilir. İyileşme sırasında hangi aktivitelerin güvenli olduğu doktorla konuşulmalıdır.
Kişinin yoğun fiziksel aktiviteye güvenli bir şekilde devam edilebilmesi bir yıl sürebilir.
Kompartman Sendromu Nasıl Önlenebilir?
Akut kompartman sendromu, bir yaralanmadan sonra aniden ortaya çıktığı veya öngörülemeyen bir komplikasyon olarak geliştiği için önlenemez. Akut kompartman sendromu olduğundan şüpheleniliyorsa, ciddi komplikasyonları önlemenin tek yolu hemen acil servise gitmektir.
Alçı veya atel çok sıkı hissediliyorsa, özellikle ağrı kesici ilaç alındıktan sonra bile o bölgede ağrı veya şişlik varsa, bu durum doktorla paylaşılmalıdır. Doktor, kompartman sendromunu önlemek için immobilizasyon (hareketsizleştirme) cihazını ayarlayabilir.
Kaslara fazla stres uygulamaktan kaçınmak, kronik kompartman sendromunu önlemenin en iyi yoludur. Riski azaltmak için şu ipuçları takip edilmelidir:
- Aşırı antrenmandan kaçınılmalıdır. Fiziksel aktivite sırasında veya sonrasında kaslar ağrıyorsa ağrıya rağmen devam edilmemelidir.
- Egzersiz yapmadan önce esneme ve ısınma yapılmalıdır. Yoğun aktiviteden sonra soğuma ve esneme yapılmalıdır.
- Dayanıklılık kademeli olarak artırılmalıdır, egzersizlerin yoğunluğu aniden artırılmamalıdır.
- Egzersizler çeşitlendirilmelidir. Her antrenmanda aynı egzersizi, aynı şekilde yapmaktan kaçınılmalıdır.
- Beton veya fayans zemin gibi sert, katı yüzeylerde egzersiz yapmaktan kaçınılmalıdır.
Kompartman Sendromuna Sahip Olunduğu Nasıl Anlaşılır?
Yalnızca bir doktor kompartman sendromunu teşhis edebilir ancak kas ağrısı veya şişlik gibi belirtiler göz ardı edilmemelidir. Akut kompartman sendromu olabileceğinden şüpheleniliyorsa acil servise gidilmelidir.
Egzersizden sonra ağrı veya şişlik fark edilirse, özellikle bu sık sık oluyorsa, bir doktora başvurulmalıdır. Kronik kompartman sendromu hayati tehlike oluşturan bir acil durum değildir ancak yine de ciddidir.
Egzersiz için sıkça kullanılan “ağrı yoksa kazanç da yoktur” sözü doğru değildir. Egzersiz yaptıktan veya aktif olduktan sonra ıstırap çekilmemelidir. Büyük bir egzersizden bir veya iki gün sonra tatmin edici bir ağrı hissetmek ile hareket edemeyecek şekilde yoğun ağrı hissetmek arasında fark vardır.
Eğer çok ağrı hissediliyorsa ve bir şeylerin yanlış olabileceğinden endişe ediliyorsa, bir doktora başvurulmalıdır. Kişide kronik kompartman sendromu olmasa bile, belirtilere neden olan başka bir yaralanma veya sorun olabilir.
Doktora Hangi Sorular Sorulmalıdır?
Doktora aşağıdaki soruları sormak faydalı olabilir:
- Hangi tür kompartman sendromuna sahibim?
- Hangi tedavilere ihtiyacım olacak?
- Cerrahiye ihtiyacım olacak mı?
- Egzersiz rutinimi nasıl değiştirmeliyim?
- Fiziksel aktivitelere ne zaman devam edebilirim?
Kompartman sendromu, kompartman adı verilen kas gruplarının çevresinde basınç biriktiğinde meydana gelir. Akut kompartman sendromu, hayati tehlike oluşturan bir acil durum olabilir. Kronik kompartman sendromu genellikle cerrahi olmadan yönetilebilir.
Her iki durumda da vücut dinlenmelidir. Ağrı varken vücut antrenman veya egzersiz yapmaya zorlanmamalıdır. Sınırları güvenli bir şekilde zorlamak ile yaralanma riski almak arasında büyük bir fark vardır.
Her egzersizde aynı bölgede alışılmadık bir ağrı hissediliyorsa, bir doktora başvurulmalıdır. Doktor, kas kompartmanlarındaki basıncı azaltmanın ve gelecekteki ağrıyı önlemenin yollarını bulmaya yardımcı olacaktır.
Ciddi bir yaralanma yaşandıysa veya cerrahi sonrası ya da alçı veya atel takarken aşırı ağrı, şişlik veya uyuşma fark edilirse, acil servise gidilmelidir.