Çevresel Alerji Nedir? Belirtileri Nelerdir? Nasıl Tedavi Edilir? başlıklı makalemizde konuya dair detayları inceleyeceğiz. Çevresel alerjiler bağışıklık sisteminin normalde zararsız maddelere tepki vermesine neden olur. Yaygın nedenler arasında polen, toz, küf ve evcil hayvan tüyleri bulunur. Semptomlar arasında tıkanıklık, burun kaşıntısı, yorgunluk, baş ağrısı, gözlerde sulanma ve hapşırma bulunur. Tedavi antihistaminik ilaçlar ve bilinen alerjenlerden kaçınmayı içerir.
Çevresel Alerjiler Nelerdir?
Çevresel alerjiler, bağışıklık sisteminin aşırı tepki vermesine neden olan çevredeki maddelerdir. Bu maddeler (alerjenler olarak adlandırılır) genellikle zararsızdır. Ancak kişinin çevredeki belirli bir maddeye alerjisi varsa, bağışıklık sistemi bu maddenin vücuttaki varlığına aşırı tepki verir.
Çevresel Alerjiler Kimleri Etkiler?
Çevresel alerjiler herkesi etkileyebilir.
Biyolojik ebeveynlerde çevresel alerjiler varsa, kişide de çevresel alerjilere sahip olma veya alerji geliştirme olasılığı daha yüksektir.
Çevresel Alerjiler Ne Kadar Yaygındır?
Çevresel alerjiler çok yaygındır. ABD'de yaklaşık 24 milyon kişi çevresel alerjilere sahiptir.
Çevresel Alerjiler Vücudu Nasıl Etkiler?
Çevresel alerjiler alerjik reaksiyona neden olur. Alerjik reaksiyon, vücudun bir alerjene verdiği tepkidir. Bir veya daha fazla alerjene karşı hassas olunabilir.
Kişide alerji varsa, ilk defa çevresel bir alerjenle karşılaştığında vücudu immünoglobulin E (IgE) oluşturarak tepki verir. IgE, bağışıklık sisteminin ürettiği ve belirli alerjen türlerini hedef alan antikorlardır. IgE antikorları, mukus zarlarındaki, ciltteki, gastrointestinal sistemdeki ve hava yollarındaki mast hücrelerine (histamin içeren hücreler) bağlanır. İlk maruziyetten sonra, IgE kollu mast hücreleri artık belirli alerjenlere karşı hassastır. Alerjenlerle bir sonraki karşılaşmada, IgE alerjene bağlanır ve mast hücrelerinin histamin ve diğer kimyasalları salmasını tetikler.
Histamin, ani alerji semptomlarına neden olan şeydir. Semptomlar çok hızlı gelişir (genellikle saniyeler veya dakikalar içinde). Diğer kimyasallar devam eden enflamasyona neden olabilir.
Belirli tahriş edici maddelere karşı IgE dışı reaksiyon da gösterilebilir. Vücut, ürünlerden veya işlemlerden havaya giren gazlar olan uçucu organik bileşiklere tepki verir. IgE dışı reaksiyonlar IgE reaksiyonlarına benzerdir ve bağışıklık sistemini içerir ancak IgE antikorlarını içermez. IgE dışı reaksiyonlara neden olan yaygın çevresel tahriş edici maddelere örnek olarak toz, duman, boya gazı ve parfümler veya kolonyalar verilebilir.
Çevresel Alerjilerin Belirtileri Nelerdir?
Çevresel alerji belirtileri şunlardır:
- Tıkanıklık (burun tıkanıklığı hissi).
- Burun akıntısı.
- Öksürük.
- Göz altlarında koyu halkalar (alerjik morluklar).
- Bitkinlik.
- Baş ağrısı.
- Kurdeşen.
- Burunda kaşıntı.
- Kırmızı, kaşıntılı ve sulu gözler (epifora).
- Hapşırma.
- Hırıltı (nefes almada zorluk, genellikle ıslık sesi veya soluk alma sesiyle).
Mevsimsel alerjiler de astım krizini tetikleyebilir.
Çevresel Alerjilere Ne Sebep Olur?
Çevresel alerjenler arasında şunlar da dahil olmak üzere birçok farklı madde bulunur:
- Polen: Polenler, ince bir toz olarak görünen ve ağaçlardan, çimenlerden veya yabani otlardan gelen mikro sporlardır. Polen, sarı, beyaz, kırmızı veya kahverengi dahil olmak üzere birçok renkte olabilir. Bitkiler, üreme için diğer bitkileri döllemek amacıyla polen salgılar. Polen seviyeleri genellikle sabahları en yüksektir. Polen seviyeleri sıcak, rüzgarlı günlerde artar.
- Küfler: Küfler minik mantarlardır. Havada yüzen sporları vardır. Küf, az veya hiç hava akışı olmayan nemli alanlarda yaygındır. Bu alanlar bodrumumuz, mutfağımız veya banyomuz olabilir. Küf ayrıca dışarıda, yaprak yığınlarında, çimenlerde, malçta, samanda veya mantarların altında büyür. Küf spor seviyeleri sıcak, nemli havalarda en yüksektir.
- Evcil hayvan tüyü ve tükürüğü: Evcil hayvan döküntüleri, evcil hayvanların derisinden ya da tüylerinden gelen küçük pullardır. Hayvanların ter bezleri, derileri aracılığıyla protein salgılar, bu proteinler derilerinde ve kürklerinde birikir ve alerjik reaksiyona neden olabilir. Evcil hayvanların tükürüğü de bu proteinleri içerir.
- Toz akarları: Toz akarları örümceklerin minik, sekiz bacaklı akrabalarıdır. Gözlerle göremeyecek kadar küçüktürler. Yatak takımları, şilteler, halılar, perdeler ve döşemeli (kumaş) mobilyalarda yaşarlar. İnsanların ve evcil hayvanların döktüğü ölü deri hücreleriyle beslenirler. Toz akarları Antarktika hariç her kıtada yaşarlar ancak daha çok sıcak ve nemli ortamlarda gelişirler. Toz akarları bizi ısırmazlar. İdrarlarından, dışkılarından ve ölü bedenlerinden gelen proteinleri solumak alerjik reaksiyonlara neden olabilir.
- Hamam böcekleri: Hamam böcekleri 4-5 cm. uzunluğunda, kırmızımsı kahverengi veya siyah böceklerdir. Erkek hamam böceklerinin iki çift kanadı vardır. Birçok dişi hamam böceğinin kanatları yoktur. Kanatları varsa da uçmalarına izin verecek kadar güçlü değillerdir (körelmiş kanatlar). Dışkılarındaki, tükürüklerindeki, yumurtalarındaki ve ölü vücut parçalarındaki proteinler alerjik reaksiyonlara neden olabilir.
IgE dışı reaksiyonlara neden olan çevresel tahriş edici maddelere örnek olarak şunlar verilebilir:
- Duman: Herhangi bir tür duman, IgE olmayan bir reaksiyonu tetikleyebilir. Bu ürünlerdeki kimyasallar, alerjik reaksiyona benzer tahrişe neden olabilir. Örnekler arasında tütün ürünleri (sigaralar, elektronik sigaralar ve purolar dahil) ve kokulu mum dumanı bulunur.
- Toz: Toz, küçük madde parçacıklarının birleşimidir. Toz, ölü deri hücreleri, saç, polen, giysi lifleri, toz akarları, ölü böcek parçaları, kir, bakteri ve küçük plastik parçaları içerebilir.
Çevresel Alerjiler Bulaşıcı mıdır?
Çevresel alerjiler bulaşıcı değildir. Çevresel alerjileri başka birine yaymak mümkün değildir.
Çevresel Alerjiler Nasıl Teşhis Edilir?
Alerjiler konusunda uzmanlaşmış doktorlar, testler aracılığıyla çevresel alerjileri teşhis etmeye yardımcı olabilirler.
Çevresel alerji testleri yapılmadan önce kişiye şu sorular sorulabilir:
- Ailenizde çevresel alerji öyküsü var mı?
- Daha önce alerji teşhisi aldınız mı?
- Belirtileriniz neler?
- Belirtilerinizi tedavi etmek için reçetesiz satılan herhangi bir ilaç kullanıyor musunuz?
- Alerjilerinizin ne zaman ortaya çıkmaya başladığını fark ediyorsunuz?
- Evcil hayvanınız var mı?
- Halılarınızı ne sıklıkla süpürüyorsunuz, yatak takımlarınızı ne sıklıkla yıkıyorsunuz ve diğer yüzeyleri ne sıklıkla temizliyorsunuz?
Çevresel Alerjilerin Tanısı İçin Hangi Testler Yapılır?
Doktor, semptomlara ve şüphelenilen alerjenlere dayanarak çevresel alerjileri teşhis etmeye yardımcı olması için farklı alerji testleri kullanabilir. Bu testler şunları içerebilir:
Deri Delme (Prick) Testi
Bu test vücudu belirli çevresel alerjenlerin küçük miktarlarına maruz bırakır.
Doktor önce cildin test bölgesini iyot veya alkolle temizleyecektir. Test bölgesi genellikle ön kolda veya üst sırttadır.
Alerji uzmanı cildi 10 ila 50 farklı olası çevresel alerjenle delmek için ince bir iğne (lanset) kullanacaktır. Lanset cildin derinliklerine inmeyecektir. Sadece ufak çimdikleme benzeri bir his duyulur ve kanama olmaz.
Bazı alerji uzmanları cilde olası alerjenlerin damlacıklarını koyabilir. Daha sonra cildi hafifçe çizmek için bir lanset kullanırlar. Damlacıklar bu yolla cilde girer. Sadece hafif bir rahatsızlık hissedilir ve kanama olmaz.
Alerjik reaksiyonlar genellikle olası çevresel alerjenlere maruz kaldıktan sonraki 15 dakika içinde ortaya çıkar. Reaksiyonlar arasında cilt renginde değişiklik (kırmızı, gri veya beyaz) veya sivrisinek ısırıklarına benzeyen kabarık, yuvarlak noktalar (kabuklar) bulunabilir.
Alerji uzmanı kabarıklığın boyutunu ölçecek ve reaksiyona hangi alerjenin neden olduğunu kaydedecektir.
Deri delme testi bir saatten az sürer.
Kan (IgE) Testi
Kan testi sırasında doktor, koldaki bir damardan az miktarda kan almak için ince bir iğne (21 gauge, standart bir küpenin iğne boyutundan biraz daha küçük) kullanacaktır. Kan örneği bir laboratuvara gider. Laboratuvar kan örneğine alerjenler ekler ve içindeki IgE antikorlarının seviyelerini ölçer.
Laboratuvara gönderilen kan testinin sonucunun çıkması bir hafta veya daha uzun sürebilir.
Kan testleri daha yüksek oranda yanlış pozitif sonuç verebilir. Yanlış pozitif sonuç, bir testin belirli bir alerjiye sahip olunduğunu söylemesi ancak kişide aslında bunun olmamasıdır.
Çevresel Alerjilerden Nasıl Kurtulunur?
Çevresel alerjilerden kurtulmak mümkün değildir ancak semptomları tedavi etmek için antihistaminik ilaçlar alınabilir.
Antihistaminiklerin Yan Etkileri Nelerdir?
Antihistaminik yan etkileri, birinci veya ikinci nesil antihistaminiklerden hangisinin kullanıldığına bağlıdır. ABD Gıda ve İlaç Dairesi (FDA), birinci nesil antihistaminiklerin kullanımını 1930'larda onaylamıştır.
Birinci nesil antihistaminiklere örnekler şunlardır:
- Difenhidramin.
- Klemastin.
- Hidroksizin.
Birinci nesil antihistaminiklerin yan etkileri şunları içerebilir:
- Uyuşukluk.
- Ağız kuruluğu.
- Baş dönmesi.
- Baş ağrısı.
- Öksürük.
- Mide bulantısı ve kusma.
İkinci nesil antihistaminikler, uyuşukluk dahil olmak üzere birinci nesil antihistaminiklerden daha az yan etkiye neden olur.
İkinci nesil antihistaminiklere örnekler şunlardır:
- Feksofenadin.
- Setirizin.
- Loratadin.
İkinci nesil antihistaminiklerin yan etkileri şunları içerebilir:
- Cilt döküntüsü.
- Kaşıntı.
- Kurdeşen.
- Yüzde şişlik (anjiyoödem).
Bir çalışmada, antihistaminikler setirizin ve hidroksizin alan kişilerde artan anksiyete ve depresyon bildirilmiştir. Ancak çalışmalar, tüm antihistaminiklerin ruh hali bozuklukları üzerindeki etkilerini araştırmamıştır.
Tedaviden Ne Kadar Süre Sonra Daha İyi Hissedilir?
Antihistaminikler onları aldıktan yaklaşık 30 dakika sonra etkisini göstermeye başlar. İlk birkaç saat içinde en etkilidirler.
Doktorlar semptomları önlemek için her gün antihistaminik alınmasını önerebilir.
Çevresel Alerjiler Nasıl Önlenebilir?
Flutikazon burun spreyi, tıkanıklık, geniz akıntısı ve sinüs basıncı gibi orta ila şiddetli çevresel alerji semptomlarını önlemek için altın standarttır. Bu ilaçlar burundaki enflamasyonu azaltarak çalışır. Çevresel alerji semptomlarını önlemek için her gün burun spreyi kullanmak gerekebilir. Yan etkiler arasında burun tahrişi ve burun kanaması olabilir. 65 yaş üstü kişilerde düzenli burun spreyi kullanımı göz tansiyonuna (glokom) neden olabilir, bu nedenle kullanmadan önce bir doktorla görüşmek iyi bir fikirdir.
Hafif alerjilerde ikinci kuşak antihistaminikleri günlük olarak kullanmak en iyi tercihtir.
Aşağıdaki ipuçları da alerji belirtilerinden kaçınmaya yardımcı olabilir.
Evde Yapılacaklar:
- Pencereleri kapalı tutmak ve klima kullanmak: Pencereleri kapalı tutmak, eve giren polen miktarını sınırlamaya yardımcı olur. Pencere vantilatörleri kullanmaktan kaçınmak en iyisidir. Vantilatörler polen ve tozun havaya girmesine neden olarak nefes almayı kolaylaştırır.
- Evdeki havayı filtrelemek: Polenleri filtrelemek için havalandırma delikleri tülbent ile örtülebilir. Evdeki aletlerde hava filtresi (HEPA) kullanmak da iyi bir fikirdir. Yüksek filtrasyon derecesine sahip filtreler kullanılmalı bunlar düzenli olarak değiştirilmelidir.
- Evdeki nemi azaltmak: Küf oluşumunu ve toz akarı üremesini önlemek için evdeki nem %50'nin altında tutulmalıdır.
- Küflü alanlardan kaçınmak: Bu alanlar bodrumlar, garajlar, ahırlar ve kompost yığınlarını içerebilir. Mümkünse bu alanları sık sık temizlenmelidir.
- Evcil hayvanları düzenli olarak taramak ve yıkamak: Ayrıca evcil hayvanların yatak odasına veya mobilyaların içine girmelerine izin verilmemelidir.
- Toz akarlarından kaçınmak: Yastıklarda, şiltelerde ve karyolalarda mikrofiber kılıflar kullanılmalıdır. Yatak takımları her hafta sıcak suda (55 derece santigrat derece) yıkanmalıdır. Kuş tüyüyle doldurulmuş yastıklardan kaçınmak gerekir. Toz akarları bu malzemelere kolayca girebilir. Deri ve vinil mobilyalar en iyisidir çünkü toz akarları bu malzemelere giremez.
- Halıları, kilimleri ve diğer yüzeyleri düzenli olarak süpürmek: Haftada en az iki kez süpürmek iyi bir uygulamadır. Temizlik yaparken maske takılabilir. Duvardan duvara halı ya da halıfleks varsa, bunu fayans, ahşap, muşamba veya toz akarlarının giremeyeceği başka bir sert yüzeyle değiştirmek faydalı olacaktır. Halıları düzenli olarak süpürüp yıkamak en iyisidir.
- Kapalı alanda sigara içmemek: Tütün ürünleri, kokulu mumlar ve duman üreten diğer ürünlerden kaçınılmalıdır.
Açık Havada Yapılacaklar:
- Araba kullanırken pencereleri kapalı tutmak: Klima kullanmak ve havayı yeniden sirküle edecek şekilde ayarlamak faydalı olacaktır.
- Dışarıda vakit geçirmeden önce polen sayısını kontrol etmek: Sıcak, kuru, rüzgarlı günlerde mümkün olduğunca içeride kalınmalıdır. Polen sayılarının genellikle en yüksek olduğu sabah 5:00 ile 10:00 arasında içeride kalmaya çalışmak gerekir.
- Maske takmak: Çim biçerken, yaprak toplarken, bahçeyle uğraşırken ve saman ve malçla çalışırken maske takılmalıdır.
- Açık havada vakit geçirdikten sonra duş almak: Saçlar yıkanmalı ve polenleri temizlemek için kıyafetler değiştirilmelidir.
- Giysileri kurutucuda kurutmak: Giysileri veya çarşafları kurutmak için dışarıya asmamak gerekir. Böyle bir durumda polen ve küf toplayabilirler.
Çevresel Alerjisi Olanları Neler Bekler?
Çevresel alerjiler kalıcı olarak tedavi edilemez ancak alerjenlerden kaçınarak ve ilaç kullanarak semptomları yönetmek mümkündür.
Ne Zaman Bir Doktoru Ziyaret Etmek Gerekir?
Alerji semptomları düzenli olarak ortaya çıkıyorsa, özellikle de bu semptomlar günlük yaşam kalitesini etkiliyorsa bir doktorla görüşülmelidir.
Doktora Hangi Sorular Sorulmalıdır?
Doktora aşağıdaki sorular sormak faydalı olacaktır:
- Çevresel alerjim olduğunu nasıl anlarım?
- Alerji semptomlarıma hangi spesifik alerjenler neden oluyor?
- Hangi alerji ilaçlarını önerirsiniz?
- Tavsiye edilen alerji ilacının yan etkilerinin tam listesi nedir?
- Alerji ilaçlarını her gün mü almalıyım yoksa sadece belirtiler ortaya çıktığında mı?
- Hala dışarıda vakit geçirebilir miyim?
- Evimde veya bahçemde bulundurmamam gereken bitkiler var mı?
- Alerji veya soğuk algınlığı ve grip belirtileri gösterdiğimi nasıl anlarım?
Çevresel Alerji ile Gıda Alerjisi Arasındaki Fark Nedir?
Çevresel alerji, bağışıklık sisteminin çevredeki alerjenlere aşırı tepki vermesidir.
Gıda alerjisi, bağışıklık sisteminin belirli gıdalardaki proteinlere aşırı tepki vermesidir. Yaygın gıda alerjenleri arasında süt, yumurta ve fıstık bulunur.
Çevresel alerjiler, bağışıklık sisteminin çevredeki belirli maddelere karşı yanlışlıkla savunma tepkisi tetiklemesiyle oluşur. Bu tepki (veya alerjik reaksiyon) tıkanıklık, sulu gözler, burun akıntısı ve yorgunluk gibi çeşitli semptomlara neden olabilir. Çevresel alerji semptomlarına sahip olanları mutlaka bir doktorla görüşmelidir. Doktor, alerjik reaksiyonları hangi alerjenlerin tetiklediğini belirlemek için testler yapabilirler ve alerji semptomlarını önleyen ilaçlar yazabilir.