Ön Çapraz Bağ (ACL) Yırtığı Nedir? Belirtileri Nelerdir? Nasıl Tedavi Edilir?

Ön Çapraz Bağ (ACL) Yırtığı Nedir? Belirtileri Nelerdir? Nasıl Tedavi Edilir? başlıklı makalemizde konuya dair detayları inceleyeceğiz. Ön çapraz bağ (ACL), en sık yaralanan diz bağlarından biridir. Spor yaralanmaları genellikle ön çapraz bağ yırtıklarına neden olur. Bir kişi ön çapraz bağını yırtarsa, bunu onarmak için büyük olasılıkla cerrahi gerekecektir. Ön çapraz bağı yırtılan kişilerin çoğu tam olarak iyileşir ve uzun vadeli herhangi bir olumsuz etki yaşamadan spora geri döner. Yırtık bir ön çapraz bağın iyileşme süresi genellikle altı ila dokuz aydır.

Ön Çapraz Bağ Yırtığı Nedir?

Ön çapraz bağ yırtığı, dizdeki ön çapraz bağın yaralanmasıdır.

Ön çapraz bağ, diz bağlarından biridir. Uyluk kemiğini (femur) kaval kemiğine (tibia) bağlar. Her dizde bir ön çapraz bağ bulunur. Diz içinde arka çapraz bağ (PCL) ile birlikte “X” şeklini oluşturur. Ön çapraz bağ, dizin ön kısmına daha yakındır. PCL ise dizin arka kısmına daha yakındır.

Ön çapraz bağ, kemikleri birbirine bağlayan ve dizin gereğinden fazla bükülmesini veya dönmesini engelleyen bir kayış gibidir. Dizi doğal sınırının ötesine bükmeye ya da döndürmeye yetecek kadar kuvvet uygulayan herhangi bir durum, ön çapraz bağın yaralanmasına ya da yırtılmasına yol açabilir.

Ön çapraz bağ yırtıkları yaygın yaralanmalardır, özellikle de sporcular arasında. Dizde ağrı varsa, özellikle ağrı bir yaralanma ya da fiziksel aktivite sonrasında başladıysa doktora başvurulmalıdır.

Ön Çapraz Bağ Yaralanması Türleri Nelerdir?

Doktorlar genellikle ön çapraz bağ yaralanmalarını ve yırtıklarını derecelendirir. Bu dereceler, yaralanmanın boyutunu hızlıca tarif etmenin bir yoludur. Ön çapraz bağ yaralanma dereceleri birden (en hafif) üçe (en ağır) kadar değişir:

• Grade 1: Yaralanma, ön çapraz bağı ona zarar verecek kadar germiştir ancak bağ hala tek parça halindedir ve diz kemiklerini bir arada tutmaktadır.
• Grade 2: Yaralanma, ön çapraz bağı kısmen yırtılacak ve gevşeyecek kadar çok germiştir.
• Grade 3: Tam yırtık oluşmuştur, ön çapraz bağ iki parça halindedir.

Ön Çapraz Bağ Yırtığı Nasıl Hissedilir?

Çoğu kişi ön çapraz bağını yırttığı anı bilir. Ön çapraz bağı yırtan spor yaralanmaları ve diğer travmalar genellikle ne zaman olduğunu tam olarak söylemeyi mümkün kılacak kadar belirgindir.

Ön çapraz bağ yırtığı yaşayan kişiler genellikle dizlerinde bir patlama/çıt sesi hisseder veya duyar. Diz boşalabilir (kararsız ve zayıf hissedebilir). Ön çapraz bağ yırtıkları çok ağrılı olabilir ancak bazı kişiler yalnızca hafif bir rahatsızlık hisseder. Diz yaralanması varsa, özellikle de bir “patlama” sesi ya da hissi olduysa mutlaka bir doktora başvurulmalıdır.

Ön Çapraz Bağ Yaralanmaları Ne Kadar Yaygındır?

Ön çapraz bağ yaralanmaları ve yırtıkları oldukça yaygındır. Ön çapraz bağ, en sık yaralanan diz bağlarından biridir. Uzmanlar, ABD’de her yıl 100.000 ile 200.000 kişide ön çapraz bağ yırtığı meydana geldiğini tahmin etmektedir.

Ön Çapraz Bağ Yırtığı Belirtileri Nelerdir?

En yaygın ön çapraz bağ yırtığı belirtileri şunlardır:

• Dizde bir patlama/çıt hissi veya sesi.
• Şişlik.
• Ağrı (özellikle dizin üzerine yük verilmeye çalışıldığında).
• Zayıflık ya da dizin boşaldığı hissi.
• Hareket açıklığının (dizin ne kadar hareket ettirilebildiği) kaybı.

Ön Çapraz Bağ Yırtıklarının Sebepleri Nelerdir?

Dize aşırı kuvvet bindiren herhangi bir durum ön çapraz bağın yırtılmasına yol açabilir. Ön çapraz bağ yırtıkları, dizin doğal hareket sınırının ötesinde hareket ettiği ya da döndüğü zaman ortaya çıkar.

Ön çapraz bağ yırtıklarının en yaygın nedenleri şunlardır:

• Spor yaralanmaları.
• Trafik kazaları.
• Düşmeler.

Ön Çapraz Bağ Yırtığı İçin Risk Faktörleri Nelerdir?

Ön çapraz bağ yırtığı herkesin başına gelebilir. Ancak sporcular arasında çok daha yaygındır; özellikle ani durma, dönme veya yön değiştirme içeren sporlarla uğraşanlarda sık görülür. Sık ön çapraz bağ yırtığına yol açan sporlar şunlardır:

• Futbol.
• Amerikan futbolu.
• Basketbol.
• Jimnastik.

Ön Çapraz Bağ Yırtığının Komplikasyonları Nelerdir?

Ön çapraz bağ yırtıklarına neden olan yaralanmalar, dizin diğer kısımlarına da zarar verebilir.

Ön çapraz bağ yırtığı sırasında dizdeki diğer bağlar da zarar görebilir veya yırtılabilir. Bunlar:

• Medial kollateral ligament (MCL, iç yan bağ).
• Lateral kollateral ligament (LCL, dış yan bağ).
• Posterior cruciate ligament (PCL, arka çapraz bağ).

Ön çapraz bağ yırtığı ile aynı anda ortaya çıkabilen diğer yaralanmalar şunlardır:

• Kemik kırıkları.
• Menisküs yırtıkları.
• Kas zorlanmaları (kas incinmeleri).

Ön Çapraz Bağ Yırtıkları Nasıl Teşhis Edilir?

Bir doktor, ön çapraz bağ yırtığını fiziki muayene ve bazı tetkiklerle teşhis eder. Belirtiler hakkında sorular sorar ve dize bakar. Diz yaralanmadan hemen önce ne yapıldığını ve belirtilerin ilk ne zaman fark edildiğini doktora anlatmak gerekir.

Doktor, diz ve bacakla bazı hareketler veya manevralar yapabilir. Bu testler rahatsız edici hissedilebilir. Herhangi bir pozisyon ya da hareket ağrıya neden olursa veya belirtileri kötüleştirirse doktora bildirilmelidir.

Genellikle en az bir görüntüleme tetkiki gerekir. Bunlar:

• Röntgen (X-ray).
• Bilgisayarlı tomografi (BT taraması).
• Manyetik rezonans görüntüleme (MR).

Ön Çapraz Bağ Yırtıkları Nasıl Tedavi Edilir?

Tedaviler, ön çapraz bağ yırtığının derecesine ve diz içindeki diğer hasarlara bağlı olarak değişebilir.

Dize daha fazla yük bindirebilecek sporlar veya aktiviteler yapılmamalıdır. Ağrı veya diğer belirtiler fark edilir edilmez RICE yöntemi izlenmelidir:

• Dinlenme: Yaralanmaya neden olan aktiviteden kaçınılmalıdır. Diz iyileşirken aşırı kullanılmamalıdır.
• Buz: Dize, ince bir havluya sarılmış soğuk kompres veya buz torbaları günde birkaç kez, her seferinde 15 dakika uygulanmalıdır.
• Kompresyon: Şişliği azaltmaya yardımcı olmak için diz elastik bir bandajla sarılabilir.
• Yükseltme: Diz ve bacak, mümkün olduğunca sık kalp seviyesinin üzerine kaldırılmalıdır.

Doktor, ağrı ve diğer belirtilerin yönetilmesi için çeşitli tedaviler önerecektir. Gerekebilecekler şunlardır:

• Koltuk değnekleri.
• Dizi sabit tutan bir dizlik (ortez).
• Reçetesiz ağrı kesiciler; örneğin nonsteroidal antiinflamatuar ilaçlar veya asetaminofen.
• Fizik tedavi.

Ön Çapraz Bağ Yırtığı Kendi Kendine İyileşebilir mi?

Yırtık bir ön çapraz bağ kendi kendine iyileşemez ancak bununla yaşamak mümkündür (özellikle yırtık düşük dereceli ise). Ancak kişi sporcuysa veya fiziksel aktiviteye geri dönmek istiyorsa, ön çapraz bağı onarmak için cerrahi gerekecektir. Çoğu kişi, ön çapraz bağ yırtığını cerrahi olarak onartmayı tercih eder.

Ön Çapraz Bağ Yırtığı Ameliyatı Nasıldır?

Dizdeki hasarı onarmaya yönelik cerrahi genellikle bir ayakta tedavi prosedürüdür. Bu, aynı gün eve dönülebileceği anlamına gelir. Cerrah, diz içinde yırtığı onarmak için minimal invaziv bir teknik olan diz artroskopisi uygular. Ne beklemesi gerektiği doktora sorulmalıdır.

Yırtık Bir Ön Çapraz Bağın İyileşmesi Ne Kadar Sürer?

Yırtık bir ön çapraz bağdan iyileşmek genellikle altı ila dokuz ay sürer. Rekabetçi sporcuların, sporlarına geri dönmelerine izin verilmeden önce tamamen iyileşmek için bu süreden biraz daha fazlasına ihtiyacı olabilir.

Doktor, fiziksel aktivitelere ne zaman yeniden başlanabileceğini söyleyecektir. Doktor güvenli olduğunu söylemeden spora veya egzersize geri dönülmemelidir. Ön çapraz bağ tamamen iyileşmeden aktivitelere yeniden başlanırsa, yeniden yaralanma olasılığı artar.

Ön Çapraz Bağ Yırtıkları Nasıl Önlenebilir?

Özellikle kişi sporcuysa, ön çapraz bağ yırtığını tamamen önlemenin bir yolu olmayabilir. Çoğu zaman ön çapraz bağ yırtıklarına, önceden planlanamayan spor yaralanmaları ve kazalar neden olur.

Spor veya diğer fiziksel aktiviteler sırasında:

• Uygun koruyucu ekipman kullanılmalıdır.
• Diz, fiziksel aktivite sırasında veya sonrasında ağrıyorsa, ağrıya rağmen oynamaya devam edilmemelidir.
• Yoğun aktivite sonrasında vücudun dinlenmesi ve toparlanması için zaman tanınmalıdır.
• Spora başlamadan veya egzersiz yapmadan önce esneme ve ısınma yapılmalıdır.
• Aktivite sonrasında soğuma ve esneme yapılmalıdır.
• Sezon dışı dönemde yapılan diz ve alt ekstremite güçlendirme programları, spor sezonunun dize yükleyeceği strese eklemleri hazırlamaya yardımcı olabilir.

Yaralanma riskini azaltmak için şu genel güvenlik önerileri izlenmelidir:

• Ayağı yere sabit basıp diz üzerinden dönmekten kaçınılmalıdır. Bu, sporcuların ön çapraz bağını ve menisküsünü yaralamasının yaygın bir yoludur.
• Ev ve çalışma ortamının, kişiyi veya başkalarını tökezletebilecek dağınıklıktan arındırılmış olduğundan emin olunmalıdır.
• Evde bir şeye ulaşmak için her zaman uygun araçlar veya ekipman kullanılmalıdır. Sandalyelerin, masaların veya tezgahların üzerine asla çıkılmamalıdır.
• Yürüme güçlüğü olan veya düşme riski artmış kişiler baston ya da yürüteç kullanmalıdır.

Ön Çapraz Bağ Yırtığı Varken Yürünebilir mi?

Bazı kişiler, yırtık bir ön çapraz bağ ile yürüyebilir. Ancak diz ağrıyorsa hareket etmeye ya da dizin kullanılmasına zorlanmamalıdır. Dizde ağrı varsa ya da başka diz yaralanması belirtileri ortaya çıkmışsa doktora başvurulmalıdır. Yaralı ön çapraz bağa daha fazla yük binmesi, küçük bir yırtığı daha kötü hale getirebilir.

Doktora Ne Zaman Başvurulmalıdır?

Diz yaralandıktan sonra mümkün olan en kısa sürede doktora başvurulmalıdır. Yeni belirtiler fark edilirse veya ağrı kötüleşirse, bu durum doktora bildirilmelidir.

Trafik kazası veya ciddi bir düşme gibi bir travma yaşanırsa acil servise gidilmelidir. Travmalar, hemen fark edilmeyen başka yaralanmalara da neden olabilir.

Doktora Hangi Sorular Sorulmalıdır?

Muayene randevusu sırasında doktora aşağıdaki soruları sormak faydalı olabilir:

• Ön çapraz bağ yırtığı mı yoksa başka bir yaralanmam mı var?
• Yırtığın derecesi nedir?
• Ameliyat olmam gerekir mi?
• Yeniden egzersiz yapmaya veya spora dönmeye başlamadan önce ne kadar süre beklemem gerekecek?
• Aynı ön çapraz bağı gelecekte tekrar yırtma riskim nedir?

Ön Çapraz Bağ Yırtıkları Tekrar Eder mi?

Ön çapraz bağı onarmak için ameliyat yapılsa bile, aynı ön çapraz bağın gelecekte tekrar yırtılma ihtimali az da olsa vardır. Ön çapraz bağ yırtığı geçiren kişilerin yüzde 10’undan daha azında aynı ön çapraz bağ tekrar yırtılır. Ne bekleneceği konusunda doktor ile konuşulmalıdır.

Ön Çapraz Bağ Yırtığı Bir Sporcu İçin “Kariyer Bitirici” midir?

Çoğu ön çapraz bağ yırtığı kariyer bitirici değildir. Ancak iyileşme sürecinin aceleye getirilmemesi gerekir. Ön çapraz bağ yırtığı geçiren kişilerin çoğu, uzun vadeli negatif bir etki yaşamadan spora geri dönebilir. Ameliyat sonrası rehabilitasyon, dizin gücünü ve esnekliğini yeniden kazanmanın en iyi yoludur. Spora geri dönmeden önce dizin, zaman içinde rehabilite edilmesi gerekir.

Aynı sporu yeniden yapmanın güvenli olup olmadığını ve antrenmana ya da çalışmaya ne zaman yeniden başlanabileceğini doktora sormak gerekir.

Ön çapraz bağ yırtıkları, sporcuların en sık yaşadığı diz yaralanmalarından biridir. Aylarca antrenman, maç veya idman kaçırmak son derece can sıkıcı olabilir ancak iyileşme süreci aceleye getirilmemelidir. Ön çapraz bağı onarmak için ameliyat gerekirse, diz iyileştiği anda sahaya veya korta geri dönmek genellikle mümkün olacaktır.

Diz yaralıysa, kullanılmak zorlanmamalıdır. Ekstra stres, düşük dereceli bir ön çapraz bağ yırtığını daha kötü hale getirebilir. Diz yaralandığında veya ağrı hissedildiğinde en kısa sürede doktora başvurulmalıdır.