Vitamin Eksiklikleri ve Belirtileri Nelerdir? Nasıl Tedavi Edilir?

Vitamin Eksiklikleri ve Belirtileri Nelerdir? Nasıl Tedavi Edilir? başlıklı makalemizde konuya dair detayları inceleyeceğiz. Vitamin eksiklikleri, belirli mikro besinlerden yeterince alınmadığında ortaya çıkar. İsimlerindeki “mikro” ifadesi, bunlara küçük miktarlarda ihtiyaç duyulduğu anlamına gelir. Vitamin eksiklikleri dünya çapında yaygındır. Genellikle tedavi edilebilir ve çoğu zaman da önlenebilir bir durumdur.

Vitamin Eksikliği Nedir?

Vitamin eksikliği, vücudun ihtiyaç duyduğu bir besin öğesinin vücutta yeterince bulunmaması durumudur. Bu yetersizlik, vücut sistemlerinin doğru çalışmamasına neden olabilir. Vitamin eksiklikleri genellikle kişinin yeterince tüketmediği bir besinle ilişkilidir. Ancak kişi çeşitli sağlıklı gıdalar tüketse bile vitamin eksikliği yaşamasının birçok nedeni olabilir. Vitamin eksikleri ortaya çıktıklarında ciddi, kalıcı hatta ölümcül komplikasyonlara yol açabilir.

Vitaminler, vücudun ihtiyaç duyduğu bir mikro besin türüdür. İsimlerindeki mikro ifadesi, bunlara çok fazla ihtiyaç duyulmadığını ancak buna rağmen vücudun işleyişi için hala hayati önem taşıdıklarını anlatır.

Temel Vitaminler Nelerdir?

Toplam 13 temel vitamin vardır. Bazıları için eksiklik geliştirmek kolaydır. Bazıları için ise eksiklik gelişmesi nadir ve zordur. Temel vitaminler şunlardır:

• A (retinol ve beta-karoten)
• B1 (tiamin)
• B2 (riboflavin)
• B3 (niasin)
• B5 (pantotenik asit)
• B6 (piridoksin)
• B7 (biotin, vitamin H olarak da bilinir)
• B9 (folik asit)
• B12 (siyanokobalamin)
• C (askorbik asit)
• D (kalsiferol)
• E (tokoferoller ve tokotrienoller)
• K (filokinon ve menakinon)

Vitamin Eksiklikleri Ne Kadar Yaygındır?

Bu durum, hangi vitamin eksikliğinden söz edildiğine bağlıdır. Vitamin A eksikliği dünya genelinde en yaygın olandır. Dünya Sağlık Örgütü, bunun her yıl dünya genelinde 250.000 ile 500.000 çocukta körlüğe neden olduğunu tahmin etmektedir. Araştırmalar, her yaş grubundan çok daha fazla kişide bu eksikliğin bulunduğunu ancak eksikliğin belirtilere yol açacak kadar şiddetli olmadığını göstermektedir. Dünya çapında en yaygın diğer vitamin eksiklikleri arasında D vitamini ve B12 vitamini eksikliği vardır. E vitamini eksikliği gibi diğer vitamin eksiklikleri ise son derece nadirdir.

Vitamin Eksikliğinin Belirtileri Nelerdir?

Vitamin eksikliğinin belirtileri, çoğunlukla hangi vitaminlerin eksik olduğuna ve eksikliğin ne kadar şiddetli olduğuna bağlıdır. En yaygın vitamin eksikliği belirtilerinden bazıları şunlardır:

• Önlemez gıda isteği (craving) veya artmış açlık: Vitamin eksiklikleri, kişinin daha sık ya da daha yoğun biçimde acıkmasına neden olabilir (uzmanlar bunu gizli açlık olarak adlandırır). Ayrıca belirli gıdaları isteme (craving) durumu da olabilir.
• Yorgunluk: Sık sık ya da sürekli kendini bitkin hissetmek, C vitamini eksikliğinde (iskorbüt) görülebilir. Ayrıca B6, B9 ve B12 vitaminlerinin eksikliğine bağlı anemi durumunda da ortaya çıkabilir.
• Cilt, saç ve tırnak değişiklikleri: Vitamin A, B2, B3 ve B6 eksikliklerinde döküntüler ve pek çok dermatit türü görülebilir. B7 vitamini eksikliği ayrıca saç dökülmesine (alopesi) ve kırılgan el ve ayak tırnaklarına neden olabilir.
• Göz sorunları: Görme kaybı, gece körlüğü ve diğer gözle ilgili belirtiler; A, B1, B2 ve E vitaminlerinin eksikliklerinde ortaya çıkabilir.
• Kas kontrolü sorunları: B1, B12 ve E vitaminlerinin eksikliklerinde kas zayıflığı veya koordinasyon güçlüğü görülebilir.
• Zihinsel yeti kaybı: B1, B3, B6 ve B12 vitaminlerinin eksiklikleri, beynin çalışma şeklini etkileyebilir. Bu da hafıza kaybı, konsantrasyon güçlüğü, yönelim bozukluğu ve kafa karışıklığına yol açabilir.
• Duygu durum değişiklikleri: B3, B6, B9 ve B12 vitaminlerinin eksikliklerinde hissizlik/kayıtsızlık (apati) veya depresyon gibi sorunlar yaşanabilir.
• Sinir iletiminin bozulması: B1, B6, B12 ve E vitamini eksikliklerinde nöropati görülebilir. Nöropati; uyuşma, karıncalanma (parestezi) veya sinir ağrısı şeklinde hissedilebilir. Ayrıca kas zayıflığına veya istemsiz kas hareketlerine (konvülsiyonlar) de yol açabilir.
• Dil değişiklikleri: Dilin özellikle rengi veya dokusu, B2, B3, B6 ve B9 vitaminlerinin eksikliklerinde değişebilir.
• Şişlik: Eklem şişliği veya ödem, B1 ve C vitamini eksikliklerinde görülebilir.
• Kanama ve morarma: K vitamini eksikliği pıhtılaşmayı (hemostaz) bozabilir. C ve K vitaminlerinin eksiklikleri, morarma, diş eti kanaması veya ciltte peteşi adı verilen küçük kanama noktalarına da neden olabilir.
• Vücut işlevlerinde değişiklikler: B12 vitamini eksikliği, erektil disfonksiyona neden olabilir. Ayrıca idrar yapma (üriner inkontinans) veya dışkılama (fekal inkontinans) üzerinde kontrol sağlamayı zorlaştırabilir. B3 vitamini eksikliği (pellegra) ishal gibi belirtilere de neden olabilir.
• Zayıflamış kemikler: D vitamini eksikliği, kemiklerin daha yumuşak, daha zayıf ya da kolay kırılır hale gelmesine yol açabilir. Çocuklarda bu durum raşitizm nedeniyle eğilmiş veya bükülmüş kemiklere neden olabilir. Erişkinlerde ise osteomalaziye yol açabilir.
• Denge kaybı veya düşmeler: Bu durum, B12 vitamini eksikliğinin bir belirtisi olabilir. Sinir sistemi, vücut pozisyonuna ilişkin sinyalleri iletmekte zorlandığında ortaya çıkar.

Vitamin Eksikliklerinin Sebepleri Nelerdir?

Vitamin eksiklikleri genellikle, alınan besinlerde yeterince vitamin bulunmaması durumunda ortaya çıkar. Ancak vitamin eksiklikleri her zaman kişinin seçimlerinden kaynaklanmaz. Özellikle gıdaya erişimin kısıtlı olduğu yerlerde bu durum söz konusudur. Bu, en çok gelişmekte olan ülkelerde görülse de yoksulluk oranlarının yüksek olduğu gelişmiş ülkelerin bazı bölgelerinde de ortaya çıkabilir.

En yaygın diğer nedenlerden bazıları şunlardır:

• Alkol kullanım bozukluğu: Uzun süreli aşırı alkol kullanımı, vücudun çoğu vitamini emme şeklini bozabilir.
• Genetik hastalıklar: Belirli genetik değişiklikler (mutasyonlar), vücudun bazı besinleri emme becerisini bozan hastalıklara neden olabilir.
• Otoimmün hastalıklar: Bazı kişilerde pernisiyöz anemi adı verilen bir durum gelişir. Bu durumda bağışıklık sistemi, B12 vitaminini emmek için gerekli enzimlere saldırır.
• Vejetaryen veya vegan diyetler: Bazı besin öğelerini, vejetaryen veya vegan beslenme düzeni ile almak zordur. Bunun en iyi örneği B12 vitaminidir. Bu tür diyetleri uygulayan kişiler, hangi vitaminlerin takviye edilmesi gerektiği konusunda doktorlarından yol gösterici bilgi alabilir.
• Güneş ışığına yeterince maruz kalmama: Derinin D vitamini üretebilmesi için güneş ışığına maruz kalması gerekir. Birçok etken, güneş ışığına maruziyeti sınırlayabilir. Buna yaşanılan yer, yapılan iş ve benzeri faktörler örnek verilebilir.
• İlaçlar: Bazı ilaçlar, vücudun belirli vitaminleri işleme şeklini engeller. Örneğin biguanid grubu ilaçlardan metformin, izoniazid gibi antibiyotikler, triamteren gibi diüretikler veya sulfasalazin gibi hastalık seyrini değiştiren antiromatizmal ilaçlar (DMARD’lar) buna örnektir.
• Diğer durumlar veya besin eksiklikleri: Karaciğer hastalığı gibi bazı tıbbi durumlar, vücudun vitaminleri işleme şeklini etkileyebilir. Bazı vitaminlerde eksiklik olması, diğer vitamin eksikliklerini de tetikleyebilir. Anoreksiya veya bulimia gibi bazı yeme bozuklukları da vitamin eksikliklerine neden olabilir.
• Kilo verme ameliyatı: Bazı kişilerde, besinlerin sindirilme şekline bağlı olarak besin öğeleri yeterince emilemez. Bu durum özellikle gastrik bypass gibi bazı bariatrik (kilo verme amaçlı) ameliyatlardan sonra yaygındır.

Vitamin Eksikliklerinin Komplikasyonları Nelerdir?

Temel vitaminler, adlarını vücudun onlar olmadan düzgün çalışamamasından alır.

Bu durum, aşağıdaki gibi komplikasyonlara yol açabilir:

• Beyin lezyonları (hasar) ve sinir hasarı.
• Felç.
• Görme kaybı ve körlük.
• Zayıflamış bağışıklık sistemi.
• Ölüm.

Bazı vitaminlerin yeterince alınmaması, doğacak bebekte doğumsal anomaliler (konjenital bozukluklar), özellikle de nöral tüp defektleri riskini artırabilir. Gerekli gebelik öncesi vitamin dozları kişiden kişiye değişebilir. Doktor, günlük alınması gereken vitamin dozları hakkında daha ayrıntılı bilgi verebilir.

Vitamin Eksiklikleri Nasıl Teşhis Edilir?

Kan testleri veya idrar tahlilleri, vitamin eksikliklerini teşhis etmenin temel yoludur. Doktorlar, özellikle aile hekimleri, mevcut belirtilere dayanarak bu testleri önerebilir. Yıllık kontrol veya fizik muayene sırasında yapılan rutin kan testleri, kişi herhangi bir belirti hissetmeden önce birçok eksikliği saptayabilir.

Vitamin Eksiklikleri Nasıl Tedavi Edilir?

Vitamin eksikliklerinin tedavisi, eksikliğe neyin neden olduğuna ve eksikliğin ne kadar şiddetli olduğuna bağlıdır. En yaygın tedavi yaklaşımlarından bazıları şunlardır:

• Belirli gıdaları daha fazla tüketmek: Doktor, ihtiyaç duyulan vitaminleri daha fazla almak için kişiye belirli gıdaları tüketmesini önerebilir.
• Güçlendirilmiş veya zenginleştirilmiş gıdalara geçmek: Güçlendirilmiş gıdalar, eklenmiş besin öğeleri içerir. Zenginleştirilmiş gıdalarda ise işleme sırasında kaybedilen besinleri telafi etmek için besin öğeleri eklenir. A, B2 veya D vitamini eklenmiş süt, güçlendirilmiş gıdalara örnektir. A veya B vitaminleri eklenmiş un, şeker ve bazı bitkisel yağlar ise zenginleştirilmiş gıdalara örnektir.
• Ağızdan alınan takviyeler: Bunlar, çoğu eczane ve markette reçetesiz olarak bulunabilir. Daha yüksek dozlara ihtiyaç duyulursa, doktor bu takviyeleri reçete edebilir.
• Enjeksiyonlar, infüzyonlar ve bantlar: Vitamin düzeyleri çok düşükse, doktorlar vitamin enjeksiyonları veya damar yolu infüzyonlar reçete edebilir. Bazı vitaminler, cilde yapıştırılan ve vitaminin deriden yavaş yavaş emilmesini sağlayan bantlar şeklinde de bulunur.

Vitamin Eksikliği Olanlar Neler Beklemelidir?

Vitamin eksikliğinde beklentiler, büyük ölçüde eksikliğin kendisine ve şiddetine bağlıdır. Bazı vitamin eksiklikleri hızla belirti verirken, bazıları aylarca hiçbir belirti göstermeyebilir.

Vitamin eksiklikleri genellikle olumlu bir gidişata sahiptir, özellikle de daha hafif olduklarında. Kalıcı hasara neden olmadıklarında ve geri döndürülebildiklerinde seyir daha iyidir. Ancak bu durum, kısmen hangi vitamin eksikliğinin söz konusu olduğuna da bağlıdır. Kişinin özel durumu için en doğru bilgiyi verebilecek kişi doktorudur.

Vitamin Eksiklikleri Önlenebilir mi?

Vitamin eksiklikleri genellikle önlenebilirdir ancak bazen kişinin kontrol edemeyeceği nedenlerden kaynaklanabilir. Bu durum, özellikle genetik hastalıklar veya kişinin değiştiremeyeceği diğer etkenler için geçerlidir. Ayrıca kişi dengeli beslense bile vitamin eksikliği geliştirebilir.

Vitamin eksikliklerini önlemenin veya riski azaltmanın en iyi yolu, vitaminler ve diğer temel besin öğeleri bakımından zengin, çeşitli gıdalar tüketmektir. Buna sebzeler, meyveler ve yağsız protein kaynakları örnek verilebilir. Atılabilecek bir diğer önemli adım da yılda en az bir kez aile hekimine başvurmaktır. Düzenli kontroller, genellikle kişi daha belirtileri hissetmeden vitamin eksikliklerini tespit edebilen kan testlerini içerir.

Vitamin Eksikliği Olan Kişi Kendine Nasıl Bakabilir?

Kişide vitamin eksikliği varsa, doktor bu eksikliğin nasıl tedavi edileceği konusunda yol gösterebilir. Ayrıca vitamin düzeylerini kontrol etmek ve eksikliklerin düzelip düzelmediğinden emin olmak için takip randevuları ve laboratuvar testleri de önerilecektir.

Ayrıca vitamin takviyesi almadan önce (reçetesiz satılanlar da dahil olmak üzere) doktor ile konuşmanın önemli olduğu unutulmamalıdır. Doktor, takviyelerin nasıl doğru şekilde kullanılacağını anlatabilir. Böylece diğer ilaçlarla etkileşimler veya çok yüksek dozlar gibi istenmeyen sorunların önüne geçilebilir.

Doktora Hangi Sorular Sorulmalıdır?

Muayene randevusu sırasında doktora sorulabilecek bazı sorular şunlardır:

• Vitamin eksikliğim ne kadar şiddetli?
• Buna ne sebep olmuş veya katkıda bulunmuş olabilir?
• Herhangi bir uzun dönemli etkisi olacak mı?
• Hangi tedavileri öneriyorsunuz?
• Rutinimde veya günlük beslenmemde değiştirmem gereken bir şey var mı?
• Dikkat etmem gereken belirtiler veya yan etkiler var mı ve bunlar olursa ne yapmalıyım?

Hangi Vitamin Eksikliği Tırnaklarda Dikey Çizgilere Neden Olur?

Tırnaklarda dikey çizgilenme, demir gibi minerallerin eksikliğinde görülebilir. Vitaminler karmaşık kimyasal moleküller iken, mineraller belirli elementlerdir. Vücudun hem vitaminlere hem de minerallere ihtiyaç duyması bakımından benzerlik gösterirler ancak çalışma biçimleri tam olarak aynı değildir.

Hangi Vitamin Eksikliği Tırnaklarda Beyaz Noktalara Neden Olabilir?

Tırnaklarda beyaz noktalar, çinko mineralinin eksikliğinde görülebilir. Vitamin eksikliklerine bağlı olarak ortaya çıkmaları ise yaygın değildir.

Hangi Vitamin Eksikliği Ciltte Küçük Beyaz Noktalara Neden Olur?

Ciltte beyaz noktalar, B12 vitamini eksikliğinde görülebilir. Ancak güneş ışığına maruziyetten otoimmün hastalıklara (vitiligo gibi) kadar pek çok farklı nedenle de ortaya çıkabilir.

Hangi Vitamin Eksiklikleri Saç Dökülmesine Neden Olur?

Saç dökülmesi, B7 vitamini (biotin olarak da bilinir) eksikliğinde görülebilir. Ancak bu, yaygın bir durum değildir çünkü bağırsaklardaki bakteriler de birçok gıdadan biotin sentezleyebilir.

Hangi Vitamin Eksikliği Dilde Çatlaklara Neden Olur?

Dilde çatlakların bulunması normaldir. Bu çatlaklara fissür adı verilir ve bazı hastalıklarda görülebilir ancak vitamin eksiklikleri ile ilişkili değildir. B6 ve B9 vitaminlerinin eksiklikleri, belirli glossit (dil iltihabı) tiplerine neden olabilir. Bu durum, genellikle dilin düz veya şiş görünümlü olmasına yol açar.

Hangi Vitamin Eksikliği Kişinin Üşümesine Neden Olur?

Üşüme hissi, aneminin yaygın bir belirtisidir. B6, B9 ve B12 vitaminlerinin eksik olduğu vitamin eksikliği anemisinde bu durum görülebilir ancak demir eksikliği anemisinde de aynı durum ortaya çıkabilir.

Belki kişi son zamanlarda kendini biraz yorgun veya keyifsiz hissediyor olabilir. Nedenini açıklayamayabilir, bu durumdan hoşlanmayabilir ve bunun sona ermesini isteyebilir. Vitamin eksiklikleri sıklıkla bu tür hafif belirtilerle başlar. Bunlar neyse ki çoğu zaman kolaylıkla tedavi edilebilirler.

Vitamin eksikliğine sahip olmak, kişinin kendini kötü hissetmesi gereken bir durum değildir. Dünyanın her yerinde, herkesin başına gelebilir. Günlük rutinde yapılacak küçük değişiklikler genellikle bu durumu düzeltmek için yeterlidir. Doktor da bunu en iyi nasıl yapabileceği konusunda kişiyi yönlendirebilir.