Ortostatik Hipotansiyon Nedir? Belirtileri Nelerdir? Nasıl Tedavi Edilir?

Ortostatik Hipotansiyon Nedir? Belirtileri Nelerdir? Nasıl Tedavi Edilir? başlıklı makalemizde konuya dair detayları inceleyeceğiz. Ortostatik hipotansiyon (postural hipotansiyon olarak da adlandırılır), oturur ya da yatar pozisyondan ayağa kalkıldığında tansiyonun hızla düşmesi durumudur. Düşük tansiyonun bir türü olan bu durum, baş dönmesine ya da bayılma hissine yol açabilir. Genellikle kullanılan ilaçların düzenlenmesi ya da dik pozisyona daha yavaş geçilmesiyle belirtiler düzelir.

Ortostatik Hipotansiyon Nedir?

Ortostatik hipotansiyon, oturur ya da sırtüstü (yatar) pozisyondan ayağa kalkıldığında tansiyonun aniden düşmesidir. Kişi kendini başı dönmüş gibi hissedebilir, hatta bayılabilir.

“Ortostatik” dik/ayakta durma pozisyonunu ifade eder. “Hipotansiyon” düşük tansiyon anlamına gelir. Bu tür düşük tansiyona postural hipotansiyon da denir.

Tansiyon Nedir?

Tansiyon, kalbin kanı vücut dolaşım sistemine pompalarken, kanın atardamar duvarına uyguladığı basıncın ölçümüdür.

Tansiyon (kan basıncı), milimetre cıva (mmHg) cinsinden iki ölçüm içerir:

• Sistolik: Kalp kasıldığında ve atardamarlara kan dolduğunda oluşan basınç.
• Diyastolik: Kalbin gevşediği, atımlar arasındaki zamanda oluşan basınç.

Doktorlar kan basıncını sistolik “bölü” diyastolik olarak kaydeder. Çoğu kişi için sağlıklı kan basıncı 120/80 mmHg’nin altındadır. 90/60 mmHg’nin altındaki değerler düşük tansiyon olarak kabul edilir.

Ortostatik Hipotansiyon İçin Tansiyon Kaç Olmalıdır?

Ortostatik hipotansiyon için sabit bir rakam yoktur. Doktorlar, ortostatik hipotansiyonu bireyin başlangıç kan basıncına ve ayağa kalkınca bu değerin ne kadar düştüğüne göre tanımlar.

Ayağa kalktıktan sonraki üç dakika içinde:

• Sistolik basınçta 20 mmHg’den fazla ya da,
• Diyastolik basınçta 10 mmHg’den fazla düşüş varsa kişide ortostatik hipotansiyon olduğu kabul edilir.

Ortostatik Hipotansiyon Kimlerde Görülebilir?

Herkeste ortostatik hipotansiyon gelişebilir. Yaş ilerledikçe bu durum daha sık görülür.

Aşağıdaki faktörler riski artırır:

• Anemi ya da B12 vitamini eksikliği.
• İshal, kusma veya diüretik (idrar söktürücü) ilaçlara bağlı sıvı kaybı (dehidratasyon).
• Diyabet, tiroit hastalıkları, Addison hastalığı gibi endokrin (hormonal) sorunlar.
• Ritim bozuklukları (aritmiler) ve kapak hastalıkları dahil kalp hastalıkları.
• Yüksek tansiyon, kalp hastalığı ve depresyon için kullanılan bazı ilaçlar.
• Parkinson hastalığı ve demans gibi nörolojik sorunlar.
• Özellikle ilk 24 haftada gebelik.
• Hastalık nedeniyle uzun süre yatakta kalma (gebelikte yatak istirahati dahil).

Ortostatik Hipotansiyon Ne Kadar Yaygındır?

Ortostatik hipotansiyon, özellikle uzun süreli bakım kuruluşlarında yaşayan yaşlı bireylerin yaklaşık %20’sini etkiler. Yatak istirahatinde olan ya da yakın zamanda doğum yapmış kişilerde de yaygındır. Ayrıca, hızlı büyüme dönemindeki ergenlerde ortostatik hipotansiyon görülebilir.

Ortostatik Hipotansiyon Belirtileri Nelerdir?

Ortostatik hipotansiyon, daha sık olarak ve daha şiddetli belirtilerle sabahları görülür. Bunun nedeni, sabah uyanıldığında tansiyonun doğal olarak en düşük seviyede olmasıdır.

Bazı kişilerde hiç belirti olmaz. Diğerlerinde ise hava sıcaklığı (sıcak hava, ateş, jakuzide veya çok sıcak duşta bulunmak gibi) belirtileri kötüleştirebilir.

Ortostatik hipotansiyonun temel belirtisi, ayağa kalkınca baş dönmesi veya sersemlik hissidir. Kişi oturunca ya da tekrar uzanınca genellikle kendini daha iyi hisseder. Bazı kişilerde bayılma (senkop) görülebilir.

Diğer belirtiler:

• Bulanık görme.
• Göğüs, omuz veya boyun ağrısı.
• Konsantrasyon güçlüğü.
• Yorgunluk veya halsizlik.
• Baş ağrıları.
• Çarpıntı.
• Bulantı ya da sıcak basması ve terleme.
• Nefes darlığı (dispne).

Ortostatik Hipotansiyonun Sebepleri Nelerdir?

Kişi otururken veya uzanırken, bacaklardaki toplardamarlardan kalbe kan akışı daha kolaydır. Ayağa kalkıldığında ise bacaklar ve ayaklardaki kanın kalbe geri dönmesi zorlaşır. Kalbin organlara ve kaslara gönderebileceği kan miktarı geçici olarak azalır. Sonuç olarak tansiyon geçici olarak düşer.

Ortostatik hipotansiyonun olası nedenleri şunlardır:

• Kalbin yeterince güçlü pompalayamaması.
• Normalde tansiyonu tekrar dengeye getiren otonom sinir sisteminin düzgün çalışmaması.
• Parkinson hastalığı, Lewy cisimcikli demans veya multisistem atrofi gibi hastalıkların varlığı.
• Uzun süre yatmak (örneğin gebelikte yatak istirahati).
• Kan kaybı ya da sıvı kaybı (dehidratasyon) nedeniyle toplam kan hacminin düşük olması.
• Böbrek üstü bezi (adrenal bez) ile ilgili sorunlar.
• Kullanılan bir ilaca karşı vücudun verdiği yanıt.

Ortostatik Hipotansiyon Nasıl Teşhis Edilir?

Doktor, kan basıncını otururken, uzanırken ve ayaktayken ölçer, muayene yapar ve tıbbi öykü hakkında sorular sorar.

Ayrıca şu testlerden biri veya birkaçı istenebilir:

• Diyabet ve anemi gibi durumları kontrol etmek için kan testleri.
• Kalbin pompalama fonksiyonunu değerlendirmek için ekokardiyografi (eko).
• Ritim bozukluklarını saptamak için elektrokardiyogram (EKG).
• Fiziksel efor sırasında kalp hızını ölçmek için efor testi (stres testi).
• Kalp ritmini sürekli izlemek için taşınabilir EKG cihazları (Holter monitör).
• Kişi yatarken masanın yataydan dikey pozisyona getirildiği “eğik masa” (tilt table) testi ile kan basıncı, kalp hızı ve ritmini güvenli şekilde ölçmek.

Ortostatik Hipotansiyon Nasıl Düzeltilir?

Ortostatik hipotansiyonun tedavisi, altta yatan nedene göre değişir.

Tedaviler aşağıdakileri içerebilir:

• Ortostatik hipotansiyona neden olan bir hastalığın ya da durumun tedavisi.
• Soruna yol açan ilacın dozunu değiştirmek ya da farklı bir ilaca geçmek.
• Yatak istirahatindeyse yatakta yatar pozisyondan önce oturur pozisyona geçmek.
• Bacaklara elastik çorap (varis/kompresyon çorabı) giymek.
• Dehidratasyon varsa sıvı ve tuz alımını artırmak.

Ortostatik Hipotansiyon İçin Hangi İlaçlar ya da Tedaviler Kullanılır?

Nadiren de olsa bazı kişilerde kan hacmini ve tansiyonu yükseltmek için ilaç tedavisi gerekebilir. Bu ilaçlar şunlardır:

• Droksidopa.
• Eritropoez uyarıcı ajanlar.
• Desmopressin.
• Oktreotid.
• Fludrokortizon.
• Midodrin hidroklorür.
• Piridostigmin.

Ortostatik Hipotansiyon Tedavisinin Olası Yan Etkileri Nelerdir?

Ortostatik hipotansiyon için kullanılan ilaçların olası yan etkileri şunlardır:

• Uyuşma.
• Kaşıntı.
• Baş ağrıları.
• Şişlik (ödem).
• Düşük potasyum düzeyleri.
• Kalp yetmezliği.

Ortostatik Hipotansiyonun Olası Komplikasyonları Nelerdir?

Ortostatik hipotansiyonu olan kişilerde aşağıdaki riskler daha yüksek olabilir:

• Baş dönmesi veya bayılma sırasında düşmeye bağlı kemik kırıkları veya beyin sarsıntıları.
• Özellikle yüksek karbonhidratlı yemeklerden 30 dakika ila iki saat sonra görülen postprandiyal hipotansiyon (yemeğe bağlı tansiyon düşüklüğü).
• Tansiyon çok uzun süre düşük kalırsa şok veya organ yetmezliği.
• Tansiyon dalgalanmalarına bağlı inme veya kalp hastalığı.
• Sırtüstü yatarken ortaya çıkan supin hipotansiyon (yatar pozisyonda tansiyon düşüklüğü).

Ortostatik Hipotansiyon Varsa Ne Beklenmelidir?

Ortostatik hipotansiyonu olan çoğu kişi, koruyucu önlemler alarak belirtilerini yönetebilir. Örneğin, ayağa daha yavaş kalkmak gerekebilir. Bu durum nadiren uzun vadeli kalıcı problemlere yol açar.

Ortostatik Hipotansiyonun Seyri Nasıldır?

Ortostatik hipotansiyonun kesin bir “tedavi edici” ilacı yoktur. Ancak, doktorun önerilerini uygulayarak belirtileri hafifletmek mümkündür.

Öneriler şunları içerebilir:

• İlaç kullanımı.
• Daha küçük porsiyonlarla beslenme.
• Daha fazla sıvı tüketme.
• Kompresyon çorapları giyme.

Ortostatik Hipotansiyon Riski Nasıl Azaltılabilir?

Kişi ortostatik hipotansiyona yatkınsa, aşağıdaki adımlar belirtileri azaltmaya yardımcı olabilir:

• Sıcaklığı orta düzeyde tutmak: Çok sıcak banyo veya duşlardan kaçınmak.
• Sıvı alımını artırmak: Bol su içmek, alkolü sınırlamak ve ağır, yüksek karbonhidratlı öğünlerden kaçınmak.
• Düz yatmamak: Gece başı daha yukarıda olacak şekilde yatmak (fazladan yastık kullanmak veya yatağın baş kısmını yükseltmek).
• Ayağa kalkmadan önce hazırlanmak: Oturma veya yatma pozisyonundan ayağa kalkarken kendine daha fazla zaman tanımak, ayağa kalkarken tutunulacak sağlam bir yüzeyin yakınında olmak.
• Kasları hareket ettirmek: Uzun süre ayakta durmak gerekiyorsa ayakları hafifçe yürütür gibi hareket ettirmek, ayağa kalkmadan önce stres topu ya da havlu sıkmak, elleri yumruk yapıp açmak gibi izometrik egzersizler yapmak.
• Dolaşımı ve kan basıncını desteklemek: Kompresyon çorabı veya karın korsesi (karın bölgesine baskı yapan elastik bandaj) kullanmak.

Ne Zaman Doktora Başvurmak Gerekir?

Ayağa kalkınca sık sık baş dönmesi yaşayan kişilerin, bu yalnızca zaman zaman olsa bile bir doktor ile iletişime geçmesi gerekir.

Ne Zaman Acil Servise Gidilmelidir?

Aşağıdaki durumlarda acil tedavi gerekir:

• Göğüs ağrısı.
• Düşme veya bayılma.
• Denge veya koordinasyon sorunları.
• Düşmeye bağlı olası kemik kırıkları veya baş yaralanmaları.
• Dışkıda kan veya siyah renk (melena).
• Şok belirtileri (soğuk, terli cilt, hızlı solunum, mavimsi cilt tonu, zayıf nabız).

Doktora Hangi Sorular Sorulabilir?

Muayene randevusu sırasında doktora aşağıdaki soruları sormak faydalı olabilir:

• Neden bende ortostatik hipotansiyon var?
• Ortostatik hipotansiyon için en uygun tedavi nedir?
• Kullandığım ilaçlar belirtilerime neden olabilir mi? İlaçlarımı değiştirmem gerekir mi?
• Belirtileri yönetmek için hangi yaşam tarzı değişikliklerini yapmalıyım?
• Hangi komplikasyon belirtilerine dikkat etmeliyim?

Ortostatik Hipotansiyon ve Postural Taşikardi Sendromu (POTS) Aynı Şey midir?

Postural taşikardi sendromu (POTS), ortostatik hipotansiyona benzer belirtiler oluşturur. Her ikisinde de ayağa kalkınca baş dönmesi veya bayılma görülebilir. Ancak POTS’ta, ayağa kalktıktan sonraki 10 dakika içinde kalp hızında dakikada 30–40 atım artış olur. Ortostatik hipotansiyonda ise kalp hızı bu şekilde artmaz.

Postural taşikardi sendromu, ortostatik hipotansiyona göre daha az görülen bir durumdur.

Ortostatik hipotansiyon belirtileri kişinin dengesini bozabilir ve düşmelere veya bayılmaya yol açarak risk oluşturabilir. Ancak, ayağa kalkma şeklini değiştirmek çoğu zaman belirtilerin azalmasına yardımcı olur. Belirtiler hakkında doktora bilgi vermek önemlidir. Bazı durumlarda kullanılan ilaçları değiştirmek gerekebilir. Daha ağır olgularda, doktor kan dolaşımını ve tansiyonu artırmak için ilaç tedavisi önerebilir.