Bakır Eksikliği Nedir? Belirtileri Nelerdir? Nasıl Tedavi Edilir? başlıklı makalemizde konuya dair detayları inceleyeceğiz. Bakır eksikliği, besinler yoluyla yeterli bakır alınmadığında ya da vücut bu minerali gerektiği gibi kullanamadığında ortaya çıkan nadir bir beslenme yetersizliğidir. Belirtiler arasında yorgunluk, sık enfeksiyon geçirme ve eller ile ayaklarda uyuşma ve karıncalanma bulunur. Kalıtsal bir bozukluk ve bazı otoimmün hastalıklar bu duruma yol açabilir.
Bakır Eksikliği Nedir?
Bakır eksikliği, besinlerle yeterli miktarda bakır alınmadığında ya da vücudun bakırı olması gerektiği şekilde kullanamadığı durumlarda ortaya çıkan nadir bir beslenme yetersizliğidir. Kişiler sonradan bu durumu geliştirebilir ancak bazı insanlarda vücudun bakırı işlemesini etkileyen kalıtsal bir bozukluk (Menkes hastalığı) doğuştan bulunur.
Bakır, sadece madeni para ya da takı yapımında kullanılan bir metal değildir. İnsan vücudunun her yerinde bakır bulunur. Bağışıklık sistemini destekleyen ve vücutta yapıtaşı görevi gören enzimlerin içinde bakır da yer alır. Bakır aynı zamanda kırmızı kan hücrelerinin ve kemiklerin oluşmasına yardımcı olur. Yeterli bakır olmadığında, yorgunluk, yürüme güçlüğü ya da eller ve ayaklarda karıncalanma gibi belirtiler ortaya çıkabilir. Doktorlar bu durumu bakır takviyeleriyle tedavi eder.
Bakır Eksikliğinin Belirtileri Nelerdir?
Belirtiler, bakır eksikliğinin nedenine göre değişiklik gösterebilir. Bakır eksikliği geliştiğinde şu belirtiler görülebilir:
- Omurga kırıkları (kompresyon kırıkları).
- Yorgunluk.
- Sık enfeksiyon geçirme.
- Eller ve ayaklarda uyuşma veya karıncalanma.
- Soluk cilt.
- Görece genç yaşta saçlarda grileşme.
Bakır Eksikliğinin Sebepleri Nelerdir?
Bakır eksikliğine birden fazla durum neden olabilir:
- Malabsorpsiyon sendromu: Besinlerle alınan vitamin ve minerallerin, özellikle bakırın, bağırsaklardan emilimini bozan durumlardır. Örnek olarak Crohn hastalığı gibi inflamatuvar bağırsak hastalıkları veya çölyak hastalığı gibi otoimmün hastalıklar sayılabilir. Bariatrik cerrahi (obezite cerrahisi) sonrasında da malabsorpsiyon gelişebilir.
- Makrobesin yetersizliği: Tüketilen gıdaların, vücudun vitamin ve mineral gereksinimini (bakır dahil) karşılamaması durumudur, bir tür malnütrisyon (yetersiz beslenme) sayılır.
- Total parenteral beslenme: Cerrahi ya da hastalık nedeniyle sindirim sistemi kullanılamadığında, besinlerin damar yoluyla verilmesidir. Özellikle bağırsak rezeksiyonu veya gastrektomi gibi ameliyatlardan sonra total parenteral beslenme gerekebilir.
- Çinko fazlalığı: Yüksek doz çinko takviyesi almak veya çinko içeren protez diş yapıştırıcılarını aşırı kullanmak, vücudun bakırı emme kapasitesini olumsuz etkileyebilir.
Bakır Eksikliğinin Komplikasyonları Nelerdir?
Bakır eksikliği sonrası gelişebilecek komplikasyonlar aşağıdakileri içerebilir:
- Anemi.
- Kanda yüksek kolesterol düzeyleri (hiperlipidemi).
- Osteoporoz.
- Periferik nöropati.
- Nötropeni (bir tür beyaz kan hücresi olan nötrofillerin düşük düzeyde olması).
Bakır Eksikliği Nasıl Teşhis Edilir?
Doktor, fiziki muayene yapar ve tıbbi öykü hakkında ayrıntılı bilgi alır. Özellikle daha önce bariatrik cerrahi, inflamatuvar bağırsak hastalığı veya bakır eksikliğine yol açabilecek bir otoimmün hastalık olup olmadığı sorgulanır. Çinko takviyesi kullanımı da sorulabilir.
Ardından şu kan testleri istenebilir:
- Serüloplazmin testi: Serüloplazmin, bakırın vücut içinde taşınmasına yardımcı olan bir proteindir. Düşük serüloplazmin düzeyleri, vücudun bakırı etkin şekilde kullanmadığının bir işareti olabilir.
- Tam kan sayımı ve B12 vitamini testleri: Bakır eksikliği ile B12 vitamini eksikliği benzer belirtilere yol açabilir. Bu nedenle, ayırıcı tanı amacıyla bu testlerin istenmesi gerekebilir.
Bakır Eksikliği Nasıl Tedavi Edilir?
Bakır eksikliğinin tedavisinde amaç, vücuttaki bakır düzeyini artırmaktır. Bunun için doktorlar bakır takviyeleri reçete eder. Verilecek doz, kişinin genel sağlık durumuna ve belirtilerine göre değişebilir. Genel olarak, besinlerle alınan bakır miktarının yaklaşık iki katına denk gelen 2 miligram bakır takviyesi önerilir.
Bakır Takviyeleri Ne Kadar Süre Kullanılmalıdır?
Belirlenmiş sabit bir süre yoktur. Tedavi süresi belirtilere ve laboratuvar bulgularına göre değişir. Örneğin bakır eksikliği olan bir olguda yapılan bir çalışmada, yaklaşık altı hafta boyunca bakır takviyesi kullanılması, yorgunluğa neden olan aneminin düzelmesini sağlamıştır. Bakır eksikliği olan kişiler için beklenecek süre ve düzelme hızı konusunda en doğru bilgiyi tedaviyi planlayan doktor verecektir.
Bakır Eksikliği Varsa Neler Beklenmelidir?
Testler bakır eksikliğini doğruluyorsa, doktorun önerdiği şekilde bakır takviyesi kullanılması, vücuttaki bakır düzeyini yükseltecek ve belirtileri giderecektir. Ancak bazı belirtiler, diğerlerine göre daha hızlı kaybolabilir. Bu nedenle beklenen iyileşme süreci hakkında doktorla ayrıntılı şekilde konuşmak önemlidir.
Bakır Eksikliği Önlenebilir mi?
Genel sağlık durumu iyi olan bir kişide, beslenmeye bazı gıdaların eklenmesi bakır eksikliğini önlemeye yardımcı olur. Yetişkinlerin günlük yaklaşık 900 mikrogram (mcg) bakıra ihtiyacı vardır. Bakırdan zengin bazı besinler şunlardır:
- Tavada kızartılmış dana ciğeri.
- Pişirme çikolatası (acı çikolata).
- Kabuklu (soyulmamış) patates.
Bakır Eksikliği Olan Kişi Nelere Dikkat Etmelidir?
Bakırdan zengin besinlerin beslenmeye eklenmesi ve takviyelerin doktorun önerdiği şekilde kullanılması gerekir. Bununla birlikte, bakır için “azı karar, çoğu zarar” prensibi geçerlidir. Tüm kaynaklardan (besin ve takviyeler yoluyla) alınması önerilen üst sınır günlük 10.000 mikrogramdır. Bu miktarın üzerinde bakır alınması, karaciğere zarar verebilecek bakır toksisitesine yol açabilir.
Ne Zaman Doktora Başvurulmalıdır?
Bakır eksikliği tedavisi gören bir kişide belirtiler beklenildiği gibi düzelmiyorsa, doktora başvurulmalıdır. Bu durumda, vücutta bakır düzeyi artsa bile kişinin kendini iyi hissetmemesinin başka bir nedeni olabilir.
Doktora Hangi Sorular Sorulmalıdır?
Bakır eksikliği nadir görülen bir durum olduğu için, kişiler ayrıntılı bilgi edinmek isteyebilir. Muayene randevusu sırasında doktora şu soruları yöneltmek faydalı olabilir:
- Bakır eksikliğinin nedeni nedir?
- Bakır takviyeleri ne kadar süre kullanılmalıdır?
- Belirtilerin ne zaman düzelmesi beklenmelidir?
- Belirtiler kötüleşirse ne yapılmalıdır?
Vücudun Bakırı Daha İyi Emebilmesinin En İyi Yolu Nedir?
Çalışmalar, sindirim sisteminin, tofu veya somon gibi diğer protein kaynaklarına göre sığır ciğeri veya hindi sakatatı gibi hayvansal proteinlerden daha fazla bakır emdiğini göstermektedir. Bu konuda doktor ya da diyetisyen, kişiye özel ek önerilerde bulunabilir.
Bakır, vücudun düzgün çalışmasını sağlayan birçok eser elementten sadece biridir. Bağışıklık sistemini desteklemek, güçlü kemikler oluşturmak ve kırmızı kan hücrelerinin yapımına katkıda bulunmak gibi önemli görevleri vardır. Bu nedenle bakır eksikliği, anemi gibi hastalıklara zemin hazırlayabilir.
Bakır eksikliği belirtileri arasında, yeterince dinlenilse bile geçmeyen aşırı yorgunluk ve eller ile ayaklarda iğnelenme/karıncalanma hissi sayılabilir. Bu tür belirtiler fark edildiğinde doktora başvurmak önemlidir. Nedeni bakır eksikliği olabileceği gibi, başka bir sağlık sorunu da olabilir. Her iki durumda da erken tanı ve tedavi için gecikmeden değerlendirme yapılması en doğrusudur.