Pankreatit Nedir? Belirtileri Nelerdir? Nasıl Tedavi Edilir?

Pankreatit Nedir? Belirtileri Nelerdir? Nasıl Tedavi Edilir? başlıklı makalemizde konuya dair detayları inceleyeceğiz. Pankreatit, pankreastaki iltihaplanmadır. Genellikle geçicidir (akut) ancak aynı zamanda yaşam boyu süren (kronik) bir durum da olabilir. En sık görülen semptom karın ağrısıdır. En sık görülen nedenler alkol kullanımı ve safra taşlarıdır.

Pankreatit Nedir?

Pankreatit pankreastaki iltihaplanmadır. Enflamasyon şişlik ve ağrıya neden olur. Pankreatiti olanlar sırtına yayılan mide ağrısına benzer bir ağrı hissedebilir. Pankreas karındaki bir organdır. Mideyle omurga arasında oturur. Sağ eli karnın üzerine koyulursa, bu yaklaşık olarak arkadaki pankreasın büyüklüğü ve şekline eşdeğerdir. Pankreas sindirimde ve kan şekerinin düzenlenmesinde rol oynar. Sindirim enzimlerini (amilaz gibi) ve hormonları (insülin gibi) üretir. Pankreas kanalı yoluyla sindirim enzimlerini ince bağırsağa iletir. Enflamasyon, bağışıklık sisteminin yaralanmaya verdiği tepkidir. Yaralı dokuların iyileşmesine yardımcı olur. Pankreas yaralandığında bu çoğunlukla pankreas kanalını tıkayan safra taşlarından veya alkolden kaynaklanır.

Farklı Pankreatit Türleri Nelerdir?

İki tip pankreatit vardır: Akut ve kronik.

• Akut Pankreatit

Akut pankreatit geçici bir durumdur. Pankreas, küçük ve kısa süreli bir yaralanmadan sonra iyileşmeye çalışırken olur. Akut pankreatitli çoğu kişi, destekleyici bakımla (dinlenme, sıvı alımı ve ağrının giderilmesi) birkaç gün içinde tamamen iyileşir. Bununla birlikte, çok ciddi bir akut pankreatit vakası bazıları hayatı tehdit eden ciddi sağlık komplikasyonlarına neden olabilir.

• Kronik Pankreatit

Kronik pankreatit uzun süreli, ilerleyici bir durumdur. Geçmez ve zamanla daha da kötüleşir. Pankreastaki yaralanma veya hasar hiçbir zaman durmadığında meydana gelir. Kronik pankreatit uzun yıllar sürerse sonunda pankreasa kalıcı hasar verecektir. Sürekli iltihaplanma, pankreas dokularının skarlaşmasına (fibrozis) neden olur ve bu da onların enzim ve hormon üretmesini engeller.

Pankreatit Ne Kadar Yaygındır?

ABD'de akut pankreatit yılda 275.000 kişinin hastanede kalmasına neden olmaktadır. Bu vakaların yaklaşık %20'sinin ciddi olduğu düşünülmektedir. Kronik pankreatit daha az yaygındır ve yılda 86.000 kişinin hastanede kalmasına neden olur.

Pankreatit Belirtileri Nelerdir?

Pankreatitin ana semptomu karın ağrısıdır.

Akut pankreatitin ek semptomları şunları içerebilir:

• Mide bulantısı ve kusma.
• Hızlı kalp atış hızı.
• Hızlı, yüzeysel nefes alma.
• Ateş.

Kronik pankreatitin ek semptomları şunları içerebilir:

• Yemekten sonra hazımsızlık ve ağrı.
• İştah kaybı ve istenmeyen kilo kaybı.
• Tuvalette yağlı bir tabaka bırakan yağlı dışkılar.
• Baş dönmesi (düşük tansiyondan).

Bunlar pankreas fonksiyonlarının bozulmaya başladığının belirtileridir.

Pankreatit Ağrısı Nasıl Hissettirir?

Pankreatitten kaynaklanan karın ağrısı orta ila şiddetli olabilir ve sırta yayılabilir. Akut pankreatit, nüfuz edici nitelikte daha şiddetli olma eğilimindedir. Karın, dokunulduğunda hassaslaşabilir. Kronik pankreatitte ağrının yoğunluğu değişebilir. Gelip gidebilir ancak genellikle tamamen kaybolmaz. Yemek yedikten sonra bu durum daha çok fark edilir. Bazı kişilerde ağrı süreklidir.

Aşağıdaki durumlarda kişi kendini daha kötü hissedebilir:

• Düz bir şekilde yattığında.
• Öksürdüğünde.
• Egzersiz yaptığında.
• Fazla yemek yediğinde.

Aşağıdaki durumlarda kişi kendin daha iyi hissedebilir:

• Dik durduğunda.
• Öne eğildiğinde.
• Top gibi kıvrıldığında.
• Daha az yediğinde.

Hangi Belirtiler Pankreasın Düzgün Çalışmadığını Gösterir?

Uzun süreli, kronik pankreatit pankreas fonksiyonunu etkilemeye başladığında bu ilk olarak sindirim sisteminde fark edilir. Pankreas artık sindirim enzimlerini üretip iletemediğinde, vücut yiyeceklerdeki tüm besinleri parçalayıp ememez. Yemek yedikten sonra rahatsızlık hissedilebilir ve sindirilmemiş yağlar dışkıdan geçmeye başlayabilir. Zamanla kilo kaybı da fark edilebilir.

Pankreatitin En Sık Nedenleri Nelerdir?

Pankreatitin en önemli iki nedeni şunlardır:

• Safra taşları.
• Fazla içki tüketmek.

Bu nedenler hep birlikte pankreatit vakalarının yaklaşık %80'ini oluşturur.

Safra Taşı Pankreatiti

Koledok kanalı, safra kesesindeki safrayı pankreas kanalıyla aynı açıklıktan bağırsağa boşaltır. Safra taşı koledok kanalına girerse ve bu kavşakta sıkışırsa, pankreas suyunun pankreas kanalından drenajı geçici olarak engellenebilir. Bu, pankreasın içindeki enzimleri hapseder. Tıkanıklığın arkasında basınç oluştuğunda pankreastaki enzimler aktive olur ve bunlar pankreasın kendisini sindirmeye başlar. Bu safra taşı, pankreatitinin inflamatuar yanıtına neden olur.

Alkol Kullanımı

Ağır alkol kullanımı pankreatitin bir başka açık nedenidir ancak bilim adamları buna tam olarak neyin sebep olduğunda emin değiller. Kandaki alkolün toksik yan ürünleri pankreasta iltihabi bir tepkiye neden olabilir veya bir şekilde pankreastaki sindirim enzimlerini kimyasal olarak aktive edebilir. Bilim insanları, ağır alkol kullanımının hem akut pankreatit hem de kronik pankreatit vakalarının yaklaşık yarısını oluşturduğunu tahmin etmektedir.

Pankreatitin daha az yaygın nedenleri şunlardır:

• Virüsler gibi enfeksiyonlar.
• Otoimmün hastalık (otoimmün pankreatit).
• Kalıtsal gen mutasyonları (kalıtsal pankreatit).
• Kistik fibrozun komplikasyonları.
• Yüksek kan trigliserit seviyeleri (hipertrigliseridemi).
• Yüksek kan kalsiyum seviyeleri (hiperkalsemi).
• İskemi (kan akışının azalması).
• Kanser.
• Pankreastaki travmatik bir yaralanma.
• Pankreası tahriş eden bazı ilaçlar.

Bu nedenler hep birlikte pankreatit vakalarının yaklaşık %20'sini temsil eder. Bazen ise hiçbir neden bulunamaz.

Akut ve Kronik Pankreatit Aynı Nedenlere mi Sahiptir?

Çoğu zaman pankreatit akut ve geçicidir. Ancak kalıtsal bozukluklar gibi kronik olan ve geçmeyen nedenler kronik pankreatite neden olabilir. Akut pankreatit ataklarının tekrarlanması da kronik pankreatite yol açabilir. Pankreas tekrarlanan stres ve yaralanma nedeniyle çok fazla iltihaplanırsa, vücut yaralanma durduktan sonra bile pankreası sürekli iltihaplı tutmayı öğrenebilir.

Pankreatit Ölümcül Olabilir mi?

Çok şiddetli ise akut pankreatitin komplikasyonlarından dolayı ölmek mümkündür. İnsanların küçük bir yüzdesinde şiddetli akut pankreatit, tüm vücudu etkileyen sistemik bir reaksiyona neden olur. Bu, şoka ve çoklu organ yetmezliğine yol açabilir. Bu durum hızlı bir şekilde tedavi edilmezse ölümcül olabilir. Pankreatitin ne kadar şiddetli olduğunu anlamak her zaman mümkün değildir, bu nedenle semptomları olanlar bir acil servise başvurmalıdır.

Pankreatitin Olası Komplikasyonları Nelerdir?

Akut pankreatit vakalarının çoğunda komplikasyon görülmez ancak 5 vakadan 1'i daha şiddetlidir. Şiddetli akut pankreatitin neden bazı vakalarda ortaya çıkıp bazılarında oluşmadığı açık değildir. Ciddi bir vaka, ölüm de dahil olmak üzere ciddi komplikasyonlara yol açabilir. Kronik pankreatit de komplikasyonlara neden olur ancak bunlar daha yavaş gelişir ve doğrudan yaşamı tehdit etmez. Komplikasyonların çoğu tedaviyle yönetilebilir.

Akut Pankreatit

Şiddetli akut pankreatitin komplikasyonları şunları içerir:

• Nekroz ve enfeksiyon: Şiddetli akut pankreatit vakalarının 3'te biri, pankreasta kan akışının bir kısmını kesecek kadar çok şişmeye neden olur. Kan akışının kaybı pankreasın bazı kısımlarında doku ölümüne (nekroz) neden olur. Nekrotik (ölü) doku, dolaşan bakteriler için bir ziyafettir. Bakteriler bu dokulara bulaştığında gelişip çoğalırlar ve kan dolaşımına yayılırlar. Kan dolaşımındaki enfeksiyon (septisemi) acil bir durumdur. Vücut kan dolaşımındaki bir enfeksiyona, enfeksiyona karşı bir bağışıklık tepkisini (sistemik inflamatuar yanıt sendromu veya SIRS) aktive ederek tepki verir. Bu bağışıklık tepkisi kan damarlarının genişlemesine neden olabilir, bu da kan basıncında düşüşe (septik şok) ve hayati organlara kan akışının azalmasına neden olabilir. Bu çoklu organ yetmezliğine yol açabilir.
• Pankreas psödokistleri: Pankreastaki iltihaplanma, pankreas sıvılarını bağırsağa ileten pankreas kanalını bozabilir. Bu, pankreas sıvılarının pankreasın etrafına sızmasına ve çevredeki dokuların iltihaplanmasına neden olabilir. Zamanla iltihaplı bölge, sıvının etrafında psödokist adı verilen sertleşmiş bir kapsül oluşturur. Pek çok psödokist semptomlara neden olmaz veya tedaviye ihtiyaç duymaz ancak ara sıra enfeksiyon kapabilirler veya rahatsızlığa neden olacak kadar büyüyebilirler. Nadiren, bir kan damarı aşınarak psödokiste dönüşebilir ve kist içinde kanamaya neden olabilir. Bu durumlarda doktorun kisti boşaltmak veya kanamayı durdurmak için müdahale etmesi gerekebilir.
• Kronik pankreatit: Akut pankreatit ataklarının tekrarlanması kronik pankreatite yol açabilir. Pankreastaki sürekli iltihaplanma, sonunda dokularda skarlaşmaya (fibrozis) yol açar. Pankreastaki fibroz, onun bir bez olarak işlev görme yeteneğini engeller. Zamanla vücudun ihtiyaç duyduğu enzim ve hormonların giderek daha azını üretir ve bu da daha fazla komplikasyona yol açar.

Kronik Pankreatit

Kronik pankreatitin komplikasyonları zamanla gelişir ve şunları içerebilir:

• Ekzokrin pankreas yetmezliği, malabsorbsiyon ve yetersiz beslenme: Pankreastaki fibroz ilerledikçe pankreas sindirim sisteminin ihtiyaç duyduğu enzimleri giderek daha az üretir. Bu, ince bağırsaktaki besinlerin, özellikle de yağların ve yağda çözünen vitaminlerin emiliminin bozulmasına neden olur. Fazla yağlar dışkıdan geçerek yağlı dışkılara ve sonunda kronik ishale neden olur. Yiyeceklerden daha az besin emdikçe kilo vermeye başlanabilir ve sonunda eksik besin maddelerinin etkilerini hissedilebilir.
• Hipoglisemi, hiperglisemi ve Tip 1 diyabet: Kronik pankreatit ayrıca pankreasın kan şekerini (glikoz) düzenleyen hormonlardan daha az üretmesine neden olur. Hangisinin önce etkilendiğine bağlı olarak, hipoglisemiye (düşük kan şekeri) neden olan glukagon eksikliğinden veya hiperglisemiye (yüksek kan şekeri) neden olan insülin eksikliğinden kaynaklanan semptomlar yaşanabilir. Sonunda her iki hormon da tükenir ve diyabet gelişir.
• Kronik ağrı: Kronik pankreatitli bazı kişiler hiç ağrı yaşamaz veya zamanla ağrının hafiflemesini hissetmezken, diğerleri sonunda sabit olan, kötüleşen bir ağrı yaşayabilirler. Bu ağrının ilaçla bile yönetilmesi zor olabilir ve zihinsel sağlığı da etkileyebilir.
• Pankreas kanseri riskinin artması: Kronik inflamasyon, nerede meydana gelirse gelsin kanser için bir risk faktörüdür. Kronik pankreatitli kişilerde pankreas adenokarsinomu riski %1 ila %2 arasındadır. Semptomlar kronik pankreatite benzer, bu nedenle fark edilmeyebilir. Doktorlar kronik pankreatitli kişilerin düzenli kanser taraması yaptırmasını önermektedir.

Pankreatit Nasıl Teşhis Edilir?

Pankreatitin karakteristik semptomlarına sahip olanların pankreasını doktor, kan testleri ve görüntüleme testleriyle kontrol edecektir. Pankreas kan testi, kandaki yüksek seviyelerde pankreas enzimleri arar. Seviyeler normalden en az üç kat daha yüksekse, doktor pankreatitten şüphelenecektir. Tanıyı bilgisayarlı tomografi taraması veya MR gibi kesitsel bir görüntüleme testiyle doğrulayabilirler. Bu testler pankreastaki şişlik ve sıvı birikimlerinin yanı sıra diğer anormallikleri de gösterebilir.

Doktor kişinin kronik pankreatiti olduğundan şüpheleniyorsa aşağıdakiler de dahil olmak üzere ek testler isteyebilir:

• Glikoz testi (pankreasın hala etkili bir şekilde insülin üretip üretmediğini görmek için).
• Dışkı elastaz testi (pankreasın yeterli sindirim enzimi üretip üretmediğini görmek için).
• Dışkıda yağ analizi (dışkıdaki aşırı yağı test etmek için, yağ emilim bozukluğunun bir işareti).
• Kan testleri (beslenme durumunu ve kanda yeterli miktarda yağda çözünen vitamin bulunup bulunmadığını değerlendirmek için).

Pankreatit Nasıl Tedavi Edilir?

Tedavi nedene, akut mu yoksa kronik mi olduğuna ve ne kadar şiddetli olduğuna bağlıdır. Genel olarak pankreatit belirtileri için her zaman bir doktora başvurulmalıdır. Her ne kadar bazı akut pankreatit vakaları kendi kendine geçebilse de bu, duruma neyin sebep olduğuna ve hastalığın ciddiyetine bağlıdır. Bu arada akut pankreatitli çoğu insan, bunu atlatabilmek için ağrının hafifletilmesine ihtiyaç duyacaktır. Bazı kişilerin belirli nedenlerden dolayı acil tedaviye ihtiyacı olabilir. Bazıları ise komplikasyon nedeniyle yoğun bakıma ihtiyaç duyabilir.

Akut Pankreatit

Akut pankreatit tedavisi şunları içerebilir:

Destekleyici Bakım

Sebep çözüldüyse ve şiddetli veya komplike pankreatit yoksa, bakım vücudun doğal iyileşme sürecini desteklemeye odaklanacaktır. Bu genellikle şunları içerir:

• Damar yoluyla alınan sıvılar: Pankreatit dehidrasyona neden olur ve hidrasyon iyileşme için çok önemlidir.
• Tüp besleme: Ağızdan alınan yiyecekler tolere edilemiyorsa, doktor yeterli besin alınmasına yardımcı olmak için burna veya mideye yerleştirilen bir tüp yoluyla hastaya yiyecek verebilir.
• Parenteral beslenme: Çok ciddi vakalarda doktorlar intravenöz yoldan beslenme sağlamayı seçebilir.
• Ağrı kesici: İlaçlar damar yoluyla doğrudan kan dolaşımına verilebilir veya ağız yoluyla alınabilir.

Safra Taşının Çıkarılması

Kişinin safra taşı pankreatiti varsa, doktorun safra kanallarından safra taşını çıkarması gerekebilir. Ayrıca safra kesesi taşlarının gelecekte sorunlara yol açmasını önlemek için safra kesesi çıkarma ameliyatı da önerilecektir. Prosedürler şunları içerebilir:

• Endoskopik retrograd kolanjiyopankreatografi (ERCP): Bu prosedürde, bir kamera takılı ince, esnek bir kateter olan bir endoskopla safra kanallarının içine girilir. Safra kanallarındaki safra taşlarının çoğu bu şekilde çıkarılabilir. Endoskop boğazdan geçerek yemek borusuna girer, buradan da ilerleyerek mideye ve safra kanallarına ulaşır. Görüntüler monitöre gönderilir. Monitörü izleyen endoskopist, safra taşlarını çıkarmak için kateterden içeri aletler sokabilir.
• Safra kesesi çıkarma ameliyatı: Safra taşları kişiyi hastaneye getirdiğinde, bunların ileride tekrar sorun çıkarma ihtimalleri yüksektir. Safra kesesinin çıkarılması, komplikasyonlara neden olan safra taşlarının standart tedavisidir. Genellikle minimal invaziv (laparoskopik) cerrahi yoluyla yapılabilir. Laparoskopik kolesistektomide safra kesesi, laparoskop yardımıyla birkaç küçük kesiden çıkarılır ve kesilerden birine küçük bir kamera yerleştirilir. Bazı kişiler durumlarına bağlı olarak geleneksel açık ameliyata ihtiyaç duyabilir.

Ek Destek

Komplikasyonları olanların aşağıdakilere de ihtiyacı olabilir:

• Antibiyotikler.
• Sıvıyı boşaltmak veya ölü dokuyu çıkarmak için prosedürler.
• Yoğun bakım.

Kronik Pankreatit

Kronik pankreatiti olanları birinci basamak sağlık hizmetleri doktoru bir uzmana (gastroenterolog) yönlendirebilir. Kronik pankreatit tedavisi, hastalığın ilerlemesini yavaşlatmak için ağrı yönetimi ve yaşam tarzı değişiklikleriyle başlar. Sonunda, pankreasın artık üretmediği enzimleri ve insülini değiştirmek için enzim takviyelerine ve insülin enjeksiyonlarına ihtiyaç duyulabilir.

• Yaşam Tarzı Değişiklikleri

Kronik pankreatiti olanların alkol almayı ve sigarayı bırakması çok önemlidir. Bu faktörler hem pankreatite büyük oranda katkıda bulunur hem de hastalığın ilerlemesini hızlandırır. Doktor kişiyi sigarayı bırakmasına yardımcı olacak kaynaklarla buluşturabilir. Bol miktarda meyve ve sebzeden oluşan az yağlı bir beslenme düzenini sürdürmek ve her gün bol miktarda su içmek de önemlidir.

• Acı Yönetimi

Uzun vadeli ağrı yönetimi karmaşık olabilir. Kişi için neyin işe yaradığını bulmak amacıyla çeşitli farklı ilaç ve prosedürleri denemek gerekebilir. Özellikle yapılan şey işe yaramıyorsa, ağrı konusunda sağlık uzmanıyla iletişim halinde olunmalıdır. Ağrıyı yönetmeye yardımcı olması için kişiyi bir kronik ağrı uzmanına yönlendirebilirler. Bazı durumlarda, yara dokusunu veya pankreas taşlarını çıkarmaya yönelik endoskopik prosedürler semptomları iyileştirebilir. Pankreas sinirlerine lokal anestezik ajanların enjeksiyonu (çölyak pleksus bloğu) seçilmiş hastalar için başka bir seçenektir.

• Takviyeler

Kronik pankreatitli birçok insanda zamanla ekzokrin pankreas yetmezliği (EPI) gelişebilir. Bu kişilerin pankreas enzimlerini takviye şeklinde almaları gerekecektir. Yeterli kalori ve mikro besinleri (vitaminler ve mineraller) almak için besin takviyeleri almak da gerekebilir. Bazı kişilerde glikoz intoleransı ve sonunda diyabet gelişerek bu kişiler insüline bağımlı hale gelir.

• Ameliyat

Şiddetli inflamasyon pankreasın belirli bir kısmında yoğunlaşmışsa ve bu kısım yönetilemez ağrıya veya komplikasyonlara neden oluyorsa, doktor pankreasın o kısmının çıkarılması için ameliyat (rezeksiyon) önerebilir. Çok ilerlemiş vakalarda, pankreas ciddi şekilde hasar görmüşse ve hala şiddetli ağrıya neden oluyorsa, pankreasın tamamının alınması (total pankreatektomi) önerilebilir.

Pankreatit Nasıl Önlenebilir?

Tüm nedenler önlenebilir değildir ancak alkol tüketimi azaltılarak riski azaltmak mümkündür. Kolesterolü düşürerek diğer önde gelen neden olan safra taşı riski azaltılabilir. Akut pankreatit geçirildiyse, alkol ve sigarayı bırakarak hastalığın tekrar oluşması önlenebilir. Kişide safra taşı pankreatiti varsa safra kesesinin alınması hastalığın tekrarlanmasını önleyebilir.

Pankreatitte Hastalığın Seyri Nasıldır?

Çoğu insan akut pankreatitten tamamen iyileşir. Çok ciddi bir durum değilse, 5 ila 10 gün içinde kişi kendini daha iyi hissedecektir. Ciddi veya komplike vakalarda birkaç hafta hastanede kalınması gerekebilir. Gelecekte akut pankreatite neden olan şeyler önlenebilirse, bunun bir daha oluşmama ihtimali yüksektir. Organ yetmezliği yaşayan az sayıda insan arasında ölüm oranı %20'dir.

Kronik pankreatit yavaş ilerleyen bir hastalıktır. Düzenli bakımla ilerlemesi takip edilebilir ve komplikasyonlarının önüne geçilebilir. Ağrı yönetimi bazı insanlar için zorlayıcı olabilir ve aynı zamanda zihinsel sağlığı ve yaşam kalitesini de etkileyebilir. Bu durumda ameliyat bir seçenek olabilir. Pankreas olmadan da yaşanabilir ancak pankreassızlık kişiyi insüline bağımlı hale getirebilir. Bir gün acımaya başlayana kadar kimse pankreas hakkında fazla düşünmez. Bu, organın dikkati çekmesi için korkutucu ve stresli bir yol olabilir. Semptomlarla karşılaşıldığında hastaneye gidilmelidir. Akut pankreatit vakalarının çoğu birkaç gün içinde geçer. Buna neyin sebep olduğu biliniyorsa ve bundan kaçınmak mümkünse, muhtemelen bunu yapmak için ikinci bir uyarıya ihtiyaç olmayacaktır.

Kronik pankreatit yavaş yavaş ortaya çıkabilir ve fark edilmesi daha uzun sürebilir. Alkol kullanımı gibi bazı nedenler öngörülebilirken, diğerleri olağandışı ve beklenmediktir. Ne olursa olsun bununla yaşamayı öğrenmek zor olabilir. Kişinin hayatı boyunca bunu yönetmesine yardımcı olacak, güvenebileceği bir sağlık uzmanına ihtiyacınız olacaktır.