Kolestaz Nedir? Belirtileri Nelerdir? Nasıl Tedavi Edilir?

Kolestaz Nedir? Belirtileri Nelerdir? Nasıl Tedavi Edilir? başlıklı makalemizde konuya dair detayları inceleyeceğiz. Kolestaz, safra akışının bilier sistem içinde yavaşlaması ya da duraksamasıdır. Bu, karaciğerde ya da safra kanallarında bir sorun olmasından kaynaklanabilir. Akamayan safra, kana sızar ve organlarda birikerek inflamasyona neden olur. Safranın bağırsaklara ulaşamaması da sindirim sisteminde problemlere yol açabilir.

Kolestaz Nedir?

Kolestaz, karaciğerden safra akışının yavaşlaması ya da duraksamasıdır. Karaciğer safra üretir ve bunu, safra kanalları adı verilen bir damar ağı aracılığıyla sindirim sistemine ulaştırır. Safra kanalları, karaciğerin içinden (intrahepatik kanallar) ve dışından (ekstrahepatik kanallar) geçer. Bu kanallar karaciğeri, safra kesesini, pankreası ve ince bağırsağı birbirine bağlar. Bu organlar ve safra kanalları birlikte bilier sistemi oluşturur.

Safra bilier sistem içinde doğru şekilde akamadığında, bu durum tüm bu organları ve damarları etkiler. Safra, safra kanallarında ve organlarda geri teper, dokuları tahriş eder ve fonksiyonlarını bozarak inflamasyona neden olur. Safra aynı zamanda kana sızmaya başlar, bu da toksik bir etki yaratır. Rahatsız edici belirtilere ve zamanla hastalığa neden olur. Kolestaz geçici bir problem olabileceği gibi, süre giden ve giderek kötüleşen bir sorun da olabilir.

Kolestaz Vücudu Nasıl Etkiler?

Kısa vadede kolestaz, bilier sistemdeki organları etkiler. Geriye doğru biriken safra, karaciğerde, safra kesesinde, pankreasta veya safra kanallarında inflamasyona neden olabilir. Bu da ağrı, bulantı ve diğer belirtilere yol açabilir. Aynı zamanda enfeksiyonları daha olası hale getirir. Kolestaz, ince bağırsağı, yiyeceklerdeki yağların parçalanması için gereken safradan mahrum bırakarak etkiler. Bu durum hazımsızlık ve ishal belirtilerine yol açabilir.

Kolestaz sürdükçe, bu daha acil etkiler uzun vadeli sonuçlara neden olabilir. Kanda biriken safra; hastalık belirtilerine, sarılığa ve şiddetli kaşıntıya yol açabilir. Herhangi bir organdaki kronik inflamasyon, organ dokularında kalıcı skarlaşmaya neden olabilir ve bu da organın fonksiyonunu bozar. Yağda çözünen vitaminlerin (E, D, K ve A) emilememesi, malnütrisyona ve çocuklarda gelişim geriliğine neden olabilir.

Kolestaz Hayatı Tehdit Eder mi?

Kolestazın kendisi genellikle doğrudan bir ölüm nedeni değildir ancak bazı dolaylı etkileri hayatı tehdit edici olabilir. Kolestaza yol açan karaciğer hastalıkları, kalıcı karaciğer yetmezliğine ilerleyebilir. Birçok neden tedavi edilebilir ya da geçicidir ve bunlara gebelik de dahildir. Bununla birlikte gebelikte kolestaz hem anne hem fetüs için hayatı tehdit eden komplikasyon riskinin artmasıyla ilişkilidir. Riskler arasında preeklampsi, erken doğum ve ölü doğum bulunur.

Kolestazın Ana Nedeni Nedir?

Kolestazın birçok nedeni vardır. Genel olarak iki tip sorun söz konusudur. Karaciğerin safra kanallarına safra salgılama kapasitesini engelleyen bir karaciğer problemi olabilir (bu durum karaciğer içinde safra akışının durmasına, intrahepatik kolestaza yol açar). Ya da safra kanallarında, safranın kanallar boyunca akışını fiziksel olarak engelleyen bir problem olabilir (bu da karaciğer dışındaki kanallarda safra akışının durmasına, ekstrahepatik kolestaza neden olur).

Ekstrahepatik Kolestaz ve İntrahepatik Kolestazın Olası Nedenleri Nelerdir?

Karaciğeri etkileyen (intrahepatik) nedenler şunlardır:

Kronik Karaciğer Hastalığı

Uzun süre devam eden kronik karaciğer hastalığı, karaciğer dokularında (siroz) ve intrahepatik safra kanallarında skarlaşmaya neden olabilir. Skarlaşma, bu kanalların daralmasına yol açarak safra akışını kısıtlar. Belirli hastalıklar ayrıca safra üreten hücrelere daha özgül şekillerde zarar verebilir. Bu hastalıkların bazıları şunlardır:

• Kronik hepatit B.
• Kronik hepatit C.
• Otoimmün hepatit.
• Alkole bağlı hepatit.
• Nonalkolik steatohepatit.
• Primer bilier kolanjit.
• Primer sklerozan kolanjit.
• İlerleyici ailesel intrahepatik kolestaz.

Akut Hepatit

Akut karaciğer inflamasyonu (yeni gelişen, geçici bir durumdan kaynaklanan) karaciğerin şişmesine ve safra akışının engellenmesine neden olabilir. Çeşitli toksinler ve enfeksiyonlar, safra üreten hücrelerin farklı şekillerde fonksiyon bozukluğuna uğramasına yol açabilir. Akut hepatitin nedenleri şunlardır:

• Alkol zehirlenmesi.
• Toksik hepatit.
• Viral hepatit.
• Mononükleoz.
• HIV.
• Sitomegalovirüs (CMV).
• Karaciğer kanseri.
• Lenfoma.
• Sepsis.
• Safra kesesi enfeksiyonu.

Gebelik

Gebelik kolestazı (obstetrik kolestaz olarak da adlandırılır), bazı kişilerde üçüncü trimesterde, östrojen seviyelerinin en yüksek olduğu dönemde görülür. Yüksek östrojen, karaciğerde safra salgılamasını engeller. Obstetrik kolestaz, bebek doğduktan sonra kendiliğinden ortadan kalkar.

Total Parenteral Beslenme

Damar içinden beslenmek, sindirim sistemi de dahil olmak üzere tüm sindirim yolunu devre dışı bırakır ve bilier sistemi tetikleyen hormonal sinyallerin oluşmamasına neden olur. İnce bağırsakta parçalanması için safra gerektiren besin yoksa, karaciğer safra göndermeye devam etmesi gerektiğine dair sinyali alamaz. Bu durum, safranın karaciğer içinde geri tepmesine neden olabilir.

İlaçlar

Bazı ilaçlar da karaciğerde safra akışının kesilmesine neden olabilir. Karaciğer bu ilaçları metabolize etmekte zorlanıyorsa, toksik bir etki oluşabilir. Bu ilaçlardan bazıları şunlardır:

• Doğum kontrol hapları.
• Anabolik steroidler.
• Amoksisilin ve diğer penisilin grubu antibiyotikler.
• Azatiyoprin (bir bağışıklık baskılayıcı).
• Imipramin (bir antidepresan).
• Estradiol (bir tür hormon replasman tedavisi).
• Mide ülserlerini tedavi etmek için kullanılan simetidin.
• Tip 2 diyabet tedavisinde kullanılan tolbutamid.
• Terbinafin (bir antifungal).
• Klorpromazin ve proklorperazin gibi bazı antipsikotik ilaçlar.

Ekstrahepatik (karaciğer dışı) safra kanallarını etkileyen nedenler şunlardır:

Bilier Darlık (Biliyer Striktür)

Safra kanallarındaki kronik inflamasyon, skarlaşmaya ve kanalların daralmasına neden olarak safra akışını kısıtlayabilir. Darlık nedenleri şunlardır:

• Önceden geçirilmiş cerrahi ya da yaralanma.
• Kronik pankreatit.
• Pankreas kanseri.
• Safra kanalı kanseri.
• Kolanjit.
• Bilier atrezi.

Safra Kanalı Tıkanıklığı

Fiziksel tıkanıklıklar safra kanallarını içten ya da dıştan etkileyebilir. Bunlara aşağıdakiler dahildir:

• Ana safra kanalında safra taşları (koledokolitiazis).
• Kistik kanalda ya da Hartmann poşunda safra taşları (Mirizzi sendromu).
• Pankreas kistleri ve psödokistleri.
• Ekstrahepatik safra kanalı tümörleri.

Kolestazın Belirtileri Nelerdir?

En tipik belirtiler şunlardır:

• Sarılık: Deride ve göz aklarında sarı bir renklenme, genellikle karaciğerin düzgün çalışmadığının ilk işaretlerinden biridir. Sarılık, kanda safra birikmesinden kaynaklanır. Özellikle, sarı renk, safranın bir bileşeni olan bilirubinden gelir. Bir miktar bilirubin idrarla da atılır. Bu durum idrarın daha koyu renkte görülmesine yol açabilir.
• Açık renkli dışkı: Bağırsakta safra yokluğu nedeniyle dışkıda da değişiklikler fark edilebilir. Safra yağların parçalanmasına yardımcı olmak için bağırsaklara ulaşamadığında, bu yağlar dışkıyla atılır. Yağlı dışkılar beyazımsı ya da kil rengindedir. Bu açık renk, normalde dışkıyı kahverengi yapan bilirubinin yokluğundan kaynaklanır. Bu dışkılar aynı zamanda yüzebilir ve daha kötü kokulu olabilir.
• Pruritus: Ciltte kaşıntı (pruritus), kolestazın diğer yaygın bir belirtisidir. Safraya bağlı pruritus, kanda safra tuzlarının birikmesi sonucu oluşur. Safra tuzları (ya da safra asitleri), periferik sinir sistemindeki sinirleri tahriş ederek kaşıntıya neden olur. Bu tip pruritusla birlikte döküntü görülmez. Bazı kişiler safra tuzlarına diğerlerinden daha hassastır ve kaşıntı hafif ya da şiddetli olabilir. Bazı kişiler özellikle ellerde, ayaklarda, kollarda veya bacaklarda daha fazla kaşınırken, bazıları tüm vücutta kaşıntı hissedebilir.

Kolestazın nedenine bağlı olarak şu belirtiler de görülebilir:

• Karın ağrısı.
• Bulantı ve kusma.
• Yorgunluk.

Kolestaz Nasıl Teşhis Edilir?

Kan Testleri

Kolestaz belirtileri varsa, doktor öncelikle bir kan örneği alarak inceleme yapar. Kanda yüksek düzeyde bilirubin ve safra tuzları arar. Ayrıca kolesterol ve bazı karaciğer enzimlerinde, örneğin gama-glutamil transferaz (GGT) ve alkalen fosfataz (ALP) düzeylerinde de yükselme görülebilir. Bu ipuçları, durumun olası nedenleri hakkında daha fazla bilgi sağlayabilir.

Görüntüleme Testleri

Eğer kan testleri kolestaz lehine bulgular gösteriyorsa, doktor bilier sistemi görüntülemek için görüntüleme testlerine başvurur. Genellikle önce abdominal ultrason ya da abdominal BT taraması gibi basit ve invaziv olmayan testler kullanılır. Bu testler safra kanallarındaki fiziksel tıkanıklıkları ve organlardaki inflamasyona bağlı şişmeyi gösterebilir. Problemin nereden kaynaklandığı konusunda fikir verebilir.

Elde edilen bulgulara ya da bulgu eksikliklerine bağlı olarak, safra kanallarını daha ayrıntılı görüntüleyen daha spesifik bir teste ihtiyaç duyulabilir. Bir HIDA taramasında, görüntüleme öncesi damardan bir radyoaktif izleyici madde) enjekte edilir. Bu izleyici, safranın bilier sistem boyunca izlediği yolu takip eder. Bazen doktorlar, bilier sistemi daha ayrıntılı görmek için MR (manyetik rezonans görüntüleme) kullanır.

Keşif Amaçlı İncelemeler

Kolestazın bazı nedenleri hem tanı hem de tedavi amacıyla vücut içinde keşif yapılmasını gerektirebilir. Doktor, safra kanallarını doğrudan incelemek ya da laboratuvarda incelemek üzere karaciğer dokusundan biyopsi almak zorunda kalabilir. Endoskopik incelemeler, ucunda küçük bir kamera bulunan uzun bir tüp (endoskop) ile vücut içine bakılan girişimsel işlemlerdir. ERCP (endoskopik retrograd kolanjiyopankreatografi) sırasında, doktorlar endoskop aracılığıyla safra kanallarındaki problemleri hem tespit edebilir hem de tedavi edebilir.

Kolestaz Nasıl Tedavi Edilir?

Akut Nedenler

Kolestazın düzeltilmesi, altta yatan nedenin düzeltilmesine bağlıdır. Bazı nedenler nispeten kolay düzeltilebilir. Soruna yol açan ilaçlar, alternatifleriyle değiştirilebilir. Enfeksiyonlar antibiyotik veya antiviral ilaçlarla tedavi edilebilir. Fiziksel tıkanıklıklar, ERCP gibi endoskopik işlemlerle tedavi edilebilir. Doktor, tıkanıklığı ortadan kaldırabilir ve stentler kullanarak daralmış geçiş yollarını açabilir.

Kronik Nedenler

Kronik karaciğer hastalıklarıyla ilişkili nedenler tedavisi daha zor olan gruptadır. Bazı hastalıkların bilinen bir tedavisi yoktur ve karaciğer dokularındaki skarlaşma ya da siroz geri döndürülemez. Diyet, egzersiz ve alkolden kaçınma gibi yaşam tarzı değişiklikleri, birçok karaciğer hastalığının seyrini yavaşlatmaya yardımcı olabilir. Bu sırada doktor, durumun yan etkilerini tedavi etmeye odaklanır. Tedavi şunları içerebilir:

• Beslenme: Diyet değişiklikleri ve takviyeler, malabsorpsiyon ve vitamin eksikliklerini telafi etmeye yardımcı olabilir.
• Ursodeoksikolik asit: Genellikle safra taşlarını eritmek için kullanılan bu ilaç, bazen safra üretimini artırarak ve kanda fazla bulunan safra tuzlarının etkilerini düzenleyerek Kolestaz konusunda yardımcı olabilir.
• Naltrekson: Bu opioid antagonisti, bazen şiddetli pruritus tedavisinde reçete edilir. Kanda safra asitleri nedeniyle tahriş olan sinirlere giden yolları bloke ederek etki gösterir. Pruritus, histamin aracılı bir kaşıntı olmadığı için, tipik kaşıntı giderici ilaçlar (antihistaminikler) bu durumda işe yaramaz.
• Kolestiramin. Bu kolesterol ilacı, bağırsaklarda kolesterolü safra tuzlarına bağlayarak, daha fazla miktarın dışkıyla atılmasını ve daha azının tekrar kana emilmesini sağlayabilir. Hiperlipidemiye ve pruritusa karşı yardımcı olabilir.

Kolestazın Seyri Nasıldır?

Bu durumun seyri; nedene, ne kadar süredir devam ettiğine ve karaciğerde, safra kanallarında ya da diğer organlarda ne kadar skarlaşma olduğuna bağlıdır. Bazı vakalar tamamen tedavi edilebilir. Diğerleri için ise ömür boyu tedavi gerekebilir. Eğer herhangi bir organda ciddi ve geri döndürülemez hasar varsa, o organın çıkarılması ya da değiştirilmesi (örneğin transplantasyon) gerekebilir. Cerrahi, bazı durumlarda iyileşme sağlayabilir veya hastalığın ilerleyişini yavaşlatmaya yardımcı olabilir.

Kolestaz, bilier sistemde başlar ancak tüm vücut üzerinde sonuçlar doğurur. Akması gereken yere akamayan safra, ait olmadığı yerlerde sorunlara neden olur. Organlara geri teper, kanda birikir ve inflamasyon ile hastalığa yol açar. Sindirim sisteminde safra yokluğu, kemikler, görme ve kanla ilgili uzun vadeli beslenme yetersizliklerine neden olabilir.

Bu etkilerin belirgin belirtilere yol açması zaman alabilir. Belirsiz karın rahatsızlığı ya da bulantı gibi belirtiler, göz ardı edilmeye müsaittir. Kanda safra biriktiğine dair işaretler (gözlerde sararma ya da dışkı veya idrar renginde değişimler) ortaya çıktığında, acilen tıbbi yardım alma zamanı gelmiş demektir. Nedeni ne olursa olsun, kolestazın erken tedavi edilmesi her zaman daha iyi sonuçlara yol açar.