Kan Pıhtılaşma Bozuklukları (Hiperkoagülabilite Durumları) Nelerdir? Neden Olurlar? Nasıl Tedavi Edilirler? başlıklı makalemizde konuya dair detayları inceleyeceğiz. Kan pıhtılaşma bozukluğu, vücudun normalden daha kolay kan pıhtıları oluşturmasına neden olan bir durumdur. Bu bozukluklardan biri kalıtsal olarak alınabildiği gibi sonradan da edinilebilir. Kişide kan pıhtılaşma bozukluğu olsa bile inme gibi ciddi sonuçlara yol açan kötü bir kan pıhtısı gelişmeyebilir. İlaçlar, kanın aşırı pıhtılaşmasını önleyebilir.
Kan Pıhtılaşma Bozukluğu Nedir?
Kan pıhtılaşma bozukluğu, kanın çok kolay pıhtı oluşturmasına neden olur. Bu durum hiperkoagülabilite durumu veya trombofili olarak da adlandırılır.
Yaralanma meydana geldiğinde vücut, kan pıhtısı oluşturarak kanamayı durdurur. Karaciğerin ürettiği pıhtılaşma faktörleri (proteinler), kan içindeki trombositlere tutunarak kan pıhtısı oluşturur (koagülasyon). Normal koagülasyon, bir kesikten kaynaklanan kanamayı durdurmak ve iyileşme sürecini başlatmak için önemlidir.
Ancak aşırı pıhtılaşma sorunlara neden olabilir.
Kan Pıhtılaşma Bozukluğu Tehlikeli midir?
Kan pıhtılaşma bozuklukları, özellikle tedavi edilmediğinde tehlikeli olabilir.
Koagülasyon bozukluğu olan kişilerde şu bölgelerde kan pıhtısı oluşma riski artar:
- Arterler (kanı kalpten uzaklaştıran kan damarları).
- Venler (kanı kalbe taşıyan kan damarları).
Bir kan damarının içindeki pıhtının diğer adı trombüs veya embolustur.
Venlerdeki kan pıhtıları kan dolaşımı boyunca ilerleyerek şunlara neden olabilir:
- Derin ven trombozu (pelvis, bacak, kol, karaciğer, bağırsaklar veya böbreklerdeki venlerde oluşan kan pıhtısı).
- Pulmoner emboli (akciğerlerdeki kan pıhtısı).
Arterlerdeki kan pıhtıları şu durumların riskini artırabilir:
- İnme.
- Kalp krizi.
- Şiddetli bacak ağrısı.
- Yürüme güçlüğü.
- Bir kolun veya bacağın kaybı.
Kan Pıhtılaşma Bozukluğu Düşük Yapmaya Neden Olabilir mi?
Antifosfolipid sendromu gibi bir kan pıhtılaşma bozukluğu varsa düşük yapılması mümkündür. Bu bozukluk, özellikle daha önce kan pıhtıları oluşmuşsa, kan pıhtısı riskini artırır. Gebelik sırasında kan hacminin ve kan basıncının artması, kan pıhtılaşma bozukluğu olmasa bile kan pıhtısı gelişme olasılığını beş kat artırmada rol oynar.
En Yaygın Kan Pıhtılaşma Bozuklukları Nelerdir?
Faktör V Leiden ve protrombin gen mutasyonu (G20210A), kan pıhtılaşması riskini artıran en yaygın tanımlanmış genetik kusurlardır.
Avrupa kökenli kişilerin yaklaşık %3 ila %8'inde faktör V Leiden mutasyonunun bir kopyası bulunur. Yalnızca her 5.000 kişiden 1'inde mutasyonun iki kopyası bulunur.
Amerika ve Avrupa'daki beyaz kişilerin yaklaşık 50'de 1'inde protrombin mutasyonu bulunur.
Bu mutasyonların her ikisi de diğer popülasyonlarda daha az yaygındır.
Kan Pıhtılaşma Bozukluğu Olduğu Nasıl Anlaşılır?
Kan pıhtılaşma bozukluğunun belirtileri, vücudun hangi bölgesinde kan pıhtısı bulunduğuna bağlı olarak değişebilir.
Belirtiler aşağıdakileri içerebilir:
- Bacakta şişme, hassasiyet ve ağrı, derin ven trombozu olduğu anlamına gelebilir.
- Nefes darlığı ile birlikte göğüs ağrısı, olası pulmoner emboli anlamına gelebilir.
- Kalp krizi.
- İnme.
Kan Pıhtılaşma Bozukluklarının Sebepleri Nelerdir?
Hiperkoagülabilite durumları genellikle genetik (ebeveynlerden kalıtsal olarak geçen) veya edinilmiş durumlardır.
Bu bozukluğun genetik formu, kişinin kan pıhtıları oluşturma eğilimiyle doğduğu anlamına gelir.
Edinilmiş durumlar genellikle ameliyat, travma, ilaçlar veya pıhtı oluşma riskini artıran bir tıbbi durumun sonucudur.
Kalıtsal Kan Pıhtılaşma Bozuklukları Nelerdir?
Kalıtsal kan pıhtılaşma bozuklukları şunlardır:
- Faktör V Leiden (en yaygın).
- Protrombin gen mutasyonu (G20210A).
- Pıhtılaşmayı önleyen doğal proteinlerin eksiklikleri (antitrombin, protein C ve protein S gibi).
- Yüksek fibrinojen düzeyleri veya işlev bozukluğu olan fibrinojen.
- Yüksek faktör VIII düzeyleri ve faktör IX ve XI dahil diğer faktörlerin yüksek düzeyleri.
- Anormal fibrinolitik sistem.
Edinilmiş Kan Pıhtılaşma Bozuklukları Nelerdir?
Edinilmiş kan pıhtılaşma bozuklukları şunlardır:
- Antifosfolipid sendromu (APS).
- Yaygın damar içi koagülasyon (DIC).
Edinilmiş Kan Pıhtılaşma Bozukluklarının Nedenleri Nelerdir?
- Kanser (en yaygın nedenlerden biridir).
- Kanseri tedavi etmek için kullanılan bazı ilaçlar.
- Yakın zamanda geçirilmiş travma veya ameliyat.
- Santral venöz kateter yerleştirilmesi.
- Obezite.
- Gebelik.
- Oral kontraseptif haplar (doğum kontrol hapları) dahil ek östrojen kullanımı.
- Hormon replasman tedavisi.
- Yatak istirahati veya uzun uçak yolculukları nedeniyle vücudu uzun süre hareket ettirmemek.
- Kalp krizi, konjestif kalp yetmezliği, inme ve aktivitenin azalmasına neden olan diğer hastalıklar.
- Heparine bağlı trombositopeni (heparin veya düşük molekül ağırlıklı heparin preparatları nedeniyle kandaki trombositlerin azalması).
- Otoimmün bozukluklar.
- Antifosfolipid antikor sendromu.
- Daha önce geçirilmiş derin ven trombozu veya pulmoner emboli öyküsü.
- Polisitemia vera veya esansiyel trombositoz gibi miyeloproliferatif bozukluklar.
- Paroksismal noktürnal hemoglobinüri.
- İnflamatuvar bağırsak sendromu.
- Yeterli folat veya diğer B vitaminlerinin alınmaması.
- HIV, sepsis veya diğer enfeksiyonlar.
- Nefrotik sendrom (idrarda çok fazla protein bulunması).
Kan Pıhtılaşma Bozuklukları Nasıl Teşhis Edilir?
Bazı durumlar kan pıhtıları geliştirme riskini artırır. Ancak bu, genetik bir hiperkoagülabilite durumu olduğu anlamına gelmez. Bu nedenle doktor, kişinin kişisel ve ailevi tıbbi öyküsünü dikkatle değerlendirecektir.
Aşağıdaki durumlardan biri varsa kişi, koagülasyon bozuklukları açısından tarama adayı olabilir:
- Ailede anormal kan pıhtılaşması öyküsü.
- Genç yaşta (50 yaşından önce) anormal kan pıhtılaşması.
- Kollar, karaciğer, bağırsaklar, böbrek veya beyindeki venler gibi olağandışı bölgelerde tromboz.
- Belirgin bir neden olmadan ortaya çıkan kan pıhtıları.
- Tekrarlayan kan pıhtıları.
- Sık düşük yapma öyküsü.
- Genç yaşta inme.
Kan Pıhtılaşma Bozukluklarını Teşhis Etmek İçin Hangi Testler Yapılır?
Kan testleri, doktorun durumu değerlendirmesine yardımcı olabilir.
Kan pıhtılaşma bozukluğu testleri şunları içerir:
- PT-INR: Protrombin zamanı (PT) testi, varfarin kullanılıyorsa doktorun durumu izlemesine yardımcı olur. Sonuçlar, doktorun kanın ne kadar hızlı pıhtılaştığını ve farklı bir doza ihtiyaç olup olmadığını belirlemesine yardımcı olur.
- Aktive parsiyel tromboplastin zamanı (aPTT): Kanın pıhtılaşmasının ne kadar sürdüğünü ölçer. Doktor, heparin kullanılıyorsa durumu izlemek için bu testi kullanır.
- Fibrinojen testi.
- Tam kan sayımı.
Bazı testler, hiperkoagülabilite durumlarıyla ilişkili olabilecek durumların saptanmasına yardımcı olur.
Kalıtsal Koagülasyon Bozukluklarının Teşhisinde Kullanılan Testler Nelerdir?
- Faktör V Leiden, aktive protein C direnci ve protrombin gen mutasyonu (G20210A) dahil genetik testler.
- Antitrombin aktivitesi.
- Protein C aktivitesi.
- Protein S aktivitesi.
- Homosistein testi.
Edinilmiş Koagülasyon Bozukluklarının Teşhisinde Kullanılan Testler Nelerdir?
- Antifosfolipid antikor sendromunun bileşenleri.
- Heparin antikorları (heparine maruz kalırken trombosit sayısında düşüş gelişen kişilerde).
Testler şunlara yardımcı olabilir:
- Kişinin daha fazla pıhtılaşma riski taşıyıp taşımadığını belirlemek.
- Gelecekte oluşabilecek pıhtıları önlemek için uygun tedavi şeklini ve tedavinin süresini belirlemek.
- Şu anda belirtileri olmayan ancak risk taşıyabilecek akrabaları belirlemek.
Testler, uzmanlaşmış bir koagülasyon laboratuvarında yapılmalıdır. Testler, koagülasyon, damar hastalıkları veya hematoloji alanında uzman bir patolog veya klinisyen tarafından yorumlanmalıdır.
İdeal olarak testler, akut bir pıhtılaşma olayı yaşanmıyorken yapılmalıdır.
Kan Pıhtılaşma Bozuklukları Nasıl Tedavi Edilir?
Çoğu durumda, kan pıhtılaşma bozukluğu tedavisine yalnızca bir ven veya arterde kan pıhtısı geliştiğinde ihtiyaç duyulur. Antikoagülanlar, kanın pıhtılaşma yeteneğini azaltır ve ek pıhtıların oluşmasını önler.
Antikoagülan ilaçlar şunları içerir:
- Aspirin.
- Varfarin (ağızdan alınan bir tablet).
- Heparin, hastanede damar yoluyla veya enjeksiyonla alınan sıvı bir ilaç.
- Düşük molekül ağırlıklı heparin, günde bir veya iki kez yapılan bir enjeksiyon. Bu ilaç evde kullanılabilir.
- Fondaparinuks, enjeksiyon yoluyla uygulanan bir ilaç.
- Rivaroksaban, apiksaban veya dabigatran gibi doğrudan oral antikoagülanlar (tabletler).
Doktor, bu ilaçların yararları ve riskleri hakkında bilgi verecektir. Bu bilgiler, tanıyla birlikte hangi tür antikoagülan ilacın kullanılacağını, ne kadar süreyle kullanılması gerektiğini ve ne tür takip izlemlerine ihtiyaç duyulacağını belirlemeye yardımcı olacaktır.
Her ilaçta olduğu gibi, doktorun talimatlarına göre antikoagülanın nasıl ve ne zaman alınacağını bilmek ve düzenli kan testleri yaptırmak önemlidir. Gebelik sırasında veya gebe kalmayı planlarken varfarin kullanılmamalıdır. Bu durum söz konusuysa, özellikle gebeliğin ilk üç ayında ve doğumdan önce farklı bir antikoagülan ilaca geçme konusunda doktorla görüşülmelidir.
Kan Pıhtılaşma Bozukluğu Varsa Hangi Yiyecekler Tüketilmemelidir?
Varfarin kullanırken uyulması gereken özel beslenme kuralları hakkında doktorla görüşülmelidir. K vitamini açısından zengin bazı yiyecekler ilacın çalışma şeklini değiştirebilir.
Bunlar şunları içerir:
- Brüksel lahanası.
- Ispanak.
- Brokoli.
Kan Pıhtılaşma Bozukluğu Tedavisinin Komplikasyonları/Yan Etkileri Nelerdir?
Antikoagülanların yan etkileri şunları içerebilir:
- Şiddetli baş ağrıları.
- Baş dönmesi.
- Şiddetli kanama.
Kan Pıhtılaşma Bozukluğu Tedavisi Alan Kişiler Kendine Nasıl Bakmalıdır?
Kişi varfarin kullanıyorsa:
- Acil bir durumda uygun tıbbi bakım alınabilmesi için tıbbi kimlik bilekliği edinilmeli ve takılmalıdır.
- Reçetesiz satın alınan bazı ilaçlar antikoagülanların çalışma şeklini etkiler. Doktorla görüşmeden başka herhangi bir ilaç kullanılmamalıdır.
- Varfarinin ne kadar etkili olduğunu değerlendirmek için düzenli kan testleri yaptırılması gerekir. Test sonuçlarına göre farklı bir doz kullanılması gerekebilir.
Kan Pıhtılaşma Bozukluğu Varsa Neler Beklenmelidir?
Kan pıhtılaşma bozuklukları ilaç kullanılarak ve doktorla takip randevularına düzenli olarak gidilerek yönetilebilir. Ameliyat olunması veya gebe kalınmasının planlanması durumunda, bu dönemlerde güvenliğin nasıl sağlanacağı konusunda doktorla görüşülmelidir.
Kan Pıhtılaşma Bozuklukları Ne Kadar Sürer?
Kan pıhtılaşma bozukluğu ebeveynlerden kalıtsal olarak alınmışsa, bu durum yaşam boyu devam eder. Bu, mutlaka kan pıhtısı gelişeceği anlamına gelmez ancak yaşamın bazı dönemlerinde ek bir risk faktörü mevcut olan riski daha da artırabilir.
Edinilmiş koagülasyon bozukluklarının çoğu, bunlara neden olan durum ortadan kalktığında düzelir. Örneğin, uzun bir uçak yolculuğundan sonra yeniden ayağa kalkıp hareket etmeye başlandığında pıhtı oluşma riski yeniden azalır.
Kan Pıhtılaşma Bozuklukları Önlenebilir mi?
Kalıtsal bir kan pıhtılaşma bozukluğu formuyla doğulmuşsa bu durum önlenemez. Bununla birlikte, bu durum mutlaka kan pıhtısı gelişeceği anlamına gelmez.
Edinilmiş bir kan pıhtılaşma bozukluğunu önlemenin olası yolları şunlardır:
- Doğum kontrol hapları veya hormon replasman tedavisi için östrojen içermeyen alternatifler bulmak.
- Sağlıklı bir kiloyu korumak.
- Gereksinim duyulan vitaminlerin yeterli miktarda alındığından emin olmak.
- Özellikle uzun uçuşlar sırasında ve ameliyat sonrasında ayağa kalkıp yürümek.
Ne Zaman Doktora Başvurulmalıdır?
Varfarin kullanılıyorsa, yaralanma durumunda daha kolay kanama veya morarma görülebilir. Şiddetli veya olağandışı kanama ya da morarma meydana gelirse doktor ile görüşülmelidir.
Derin ven trombozu olduğu düşünülüyorsa vakit kaybetmeden doktor ile iletişime geçilmelidir.
Ne Zaman Acil Servise Gidilmelidir?
Göğüs ağrısı ve nefes almada güçlük nedeniyle pulmoner emboli geçirildiği düşünülüyorsa 112 Acil Çağrı Merkezi aranmalıdır. Kalp krizi ve inme de acil tedavi gerektiren diğer tıbbi durumlardır.
Doktora Hangi Sorular Sorulmalıdır?
Muayene randevusu sırasında doktora aşağıdaki soruları sormak faydalı olabilir:
- Hangi tür kan pıhtılaşma bozukluğuna sahibim?
- Benim için en iyi tedavi nedir?
- Bu duruma sahip diğer kişilerle konuşabileceğim bir destek grubu var mı?
Kan pıhtılaşma bozukluğu varsa doktorla iletişim halinde kalmaya özen gösterilmelidir. Doktorun reçete ettiği ilaçlar kullanılmalı ve takip randevularına devam edilmelidir. Gebe kalma veya ameliyat olma planı varsa doktor bilgilendirilmelidir. Ayrıca reçetesiz satın alınan herhangi bir ilaç kullanılmadan önce mutlaka doktora danışılmalıdır.