Amnezi Nedir? Belirtileri Nelerdir? Nasıl Tedavi Edilir?

Amnezi Nedir? Belirtileri Nelerdir? Nasıl Tedavi Edilir? başlıklı makalemizde konuya dair detayları inceleyeceğiz. Amnezi, ciddi hafıza kaybı yaşanması durumudur. Bunun birçok olası nedeni vardır. Bazen başka hastalıkların bir belirtisi olarak ortaya çıkar ancak tek başına da gelişebilir. Geçmiş anıları etkileyebilir veya kişinin yeni anılar oluşturma ve saklama becerisini bozabilir. Altta yatan nedenin tedavi edilmesi amneziyi tersine çevirebilir ancak bazı nedenler kalıcıdır.

Amnezi Nedir?

Amnezi, kişinin ciddi hafıza kaybı yaşadığı durumdur. Başka hastalıkların bir belirtisi olabilir veya tek başına ortaya çıkabilir.

Amnezi kelimesi Eski Yunancadan gelir ve “unutkanlık” anlamına gelir. Ancak amnezi bundan çok daha fazlasıdır. Unutkanlık; anahtarları yanlış yere koymak veya bir işi yapmayı unutmak gibi durumları ifade eder. Amnezi ise kişinin yaşamındaki önemli olayları veya ayrıntıları hatırlayamaması anlamına gelir.

Amnezinin Türleri Nelerdir?

Amnezinin iki temel şekli vardır. Retrograd amnezi, kişinin geçmiş anılarını hatırlayamamasıdır. Anterograd amnezi ise kişinin yeni anılar oluşturamaması ancak amnezi gelişmeden önceki olayları hatırlayabilmesidir.

Diğer amnezi türleri şunlardır:

• Travma sonrası amnezi: Bir yaralanmadan sonra gelişen amnezidir. Birden fazla amnezi türünü içerebilir.
• Geçici global amnezi: Hem anterograd hem de retrograd amneziyi içeren kısa süreli bir durumdur. Neredeyse her zaman 24 saatten kısa sürer.
• İnfantil amnezi: Bebeklik dönemine ait anıların hatırlanamamasıdır. Neredeyse herkes bu duruma sahiptir. Bebeklik dönemine ait olayları hatırlamak nadirdir.
• Disosiyatif amnezi: Ruh sağlığı ile ilişkili nedenlere bağlı gelişen amnezidir. Travmatik olaylar, istismar ve diğer ağır psikolojik stres kaynakları buna neden olabilir. Uzmanlar bunun beynin kişiyi yaşananlardan korumak için kullandığı bir savunma mekanizması olduğunu düşünmektedir.

Amnezi Ne Kadar Yaygındır?

Amnezi tek başına görüldüğünde yaygın değildir. Ancak bazı hastalıkların çok yaygın bir belirtisidir. Bu hastalıklar genellikle beyin hasarı veya beyin faaliyetlerinde bozulma ile ilişkilidir. Bunun bir örneği Alzheimer hastalığıdır ve amnezinin önemli nedenlerinden biridir. Dünya genelinde yaklaşık 24 milyon kişi Alzheimer hastalığına sahiptir ve bu durum milyonlarca kişide amneziye neden olmaktadır. Bunun dışında onlarca farklı neden de bulunmaktadır.

Amnezi Belirtileri Nelerdir?

Amnezinin belirtileri, sahip olunan amnezi türüne bağlıdır.

Kişide aşağıdaki durumlar görülebilir:

• Olayları veya yaşananları hatırlama becerisinde değişiklikler.
• İsimleri ve yüzleri hatırlamada güçlük.
• Yerleri ve o yerlere nasıl gidileceğini hatırlayamama.
• Planlanmış gelecekteki etkinlikleri unutma.

Amnezi yaşayan kişiler ayrıca konfabülasyon adı verilen bir durum yaşayabilir. Bu durumda beyin hafızadaki boşlukları otomatik olarak doldurmaya çalışırken hata yapar. Örneğin yakın zamanda gerçekleşen bir olayın tarihini yanlış hatırlamak veya geçmişte yaşanan bir olayın ayrıntılarını yanlış anımsamak konfabülasyona örnek olabilir.

Konfabülasyon yaşayan kişiler hatıralarının gerçek ve doğru olduğuna inanır. Yalan söyleme veya kandırma niyetleri yoktur. Bu durum kişinin farkında olmadan meydana gelen bir hatadır. Normalde zararsızdır ancak hafıza kaybının daha ciddi olduğu durumlarda daha büyük bir sorun haline gelebilir.

Amnezinin Sebepleri Nelerdir?

Amnezi birçok farklı nedenle ortaya çıkabilir. Nedenler genel olarak iki ana gruba ayrılır: nörolojik nedenler ve psikolojik nedenler.

Amnezinin Nörolojik Nedenleri Nelerdir?

Nörolojik nedenlerin tamamı beyinde hasar oluşmasını veya beyin faaliyetlerinin bozulmasını içerir.

Olası nedenler şunlardır:

• Alkol zehirlenmesi (yeni anıların oluşumunu geçici olarak engelleyebilir).
• Alzheimer hastalığı.
• Beyin anevrizmaları.
• Beyin tümörleri (iyi huylu ve kötü huylu tümörler dahil).
• Serebral hipoksi (oksijen yetersizliğine bağlı beyin hasarı).
• İlaçlar ve tıbbi ürünler (özellikle bazı sedatifler ve anestezi ilaçları) ile tıbbi olmayan uyuşturucu kullanımı.
• Epilepsi ve nöbetler (özellikle temporal lob epilepsisi).
• Frontotemporal demans.
• Sarsıntı veya travmatik beyin yaralanması gibi kafa travmaları.
• Ensefalite neden olan enfeksiyonlar (özellikle herpes simpleks virüsü).
• Parkinson hastalığı veya multipl skleroz (MS) gibi diğer dejeneratif beyin hastalıkları.
• İnme.
• Karbonmonoksit zehirlenmesi veya ağır metal zehirlenmesi gibi toksinler ve zehirler.
• Geçici global amnezi.
• Wernicke-Korsakoff sendromu (uzun süreli alkol kullanım bozukluğuna bağlı gelişen ciddi B1 vitamini eksikliği).

Amnezinin Psikolojik Nedenleri Nelerdir?

Hafıza kaybı ruh sağlığı sorunlarıyla ilişkili olarak da ortaya çıkabilir. Örnekler arasında disosiyatif bozukluklar, özellikle disosiyatif amnezi ve travma sonrası stres bozukluğu (özellikle kompleks TSSB) yer alır.

Bu vakalar genellikle travmatik bir olayla veya ağır zihinsel ya da duygusal stresle ilişkilidir. Uzmanlar bunun neden gerçekleştiğini tam olarak bilmemektedir ancak beynin psikolojik zararı sınırlandırma veya kişiyi koruma yöntemi olabileceğini düşünmektedir.

Amnezi Nasıl Teşhis Edilir?

Bir doktor genellikle kişiyle konuşarak ve ona yaşamı, mevcut olaylar ve belirtiler hakkında sorular sorarak amneziyi teşhis edebilir. Tanıya yardımcı olabilecek çeşitli testler ve görüntüleme yöntemleri de vardır. Doktorun önereceği testler, amnezinin olası nedenine ve başka belirtilerin bulunup bulunmadığına göre değişir.

Amnezi Tanısı İçin Hangi Testler Yapılır?

Amneziye neden olan hastalığın teşhisine yardımcı olmak veya benzer belirtilere yol açabilecek diğer durumları dışlamak için çeşitli testler yapılabilir. Görüntüleme yöntemleri en yaygın testler arasında yer alsa da tek araç değildir.

Olası testler şunlardır:

• Fiziki muayene ve nörolojik muayene.
• Nöropsikolojik değerlendirme.
• Bilgisayarlı tomografi (BT).
• Manyetik rezonans görüntüleme (MR).
• Beyindeki nöbet aktivitesini araştırmak için elektroensefalografi (EEG).
• Kan testleri (enfeksiyon belirtileri, vitamin ve mineral düzeyleri, kan şekeri düzeyleri vb.).
• Olası nedenleri araştırmak amacıyla beyin omurilik sıvısının incelenmesi için lomber ponksiyon.

Amnezi Nasıl Tedavi Edilir?

Amneziyi doğrudan iyileştiren özel bir tedavi veya ilaç yoktur. Tedavi edilebilir bir hastalığa bağlı geliştiğinde, o hastalığın tedavi edilmesi amneziyi geri döndürmenin en iyi yoludur.

Amneziye neden olabilecek çok sayıda hastalık bulunduğu için tedavi yöntemleri de oldukça farklıdır. Çoğu durumda beyin kendini toparlayabilir ve hafıza da buna paralel olarak geri dönebilir.

Amnezi yaşayan kişiler kendilerine ne olduğunu anlayamayabilir. Bu nedenle tıbbi bakım hakkında bilinçli karar veremeyebilirler. Bu gibi durumlarda yasal yetkisi bulunan bir yakının karar vermesi gerekebilir.

Bilişsel rehabilitasyon ve ergoterapi de hafıza kaybı yaşayan bazı kişiler için yararlı olabilir. Bu tedaviler, hafıza kaybını veya ilişkili beceri kayıplarını telafi etmeye yardımcı olacak yöntemlerin öğrenilmesini sağlar. Rehabilitasyon ve terapi ayrıca yakınların kişiyi en iyi şekilde nasıl destekleyebileceğini öğrenmesine yardımcı olabilir.

Amnezi Varsa Neler Beklenmelidir?

Amnezi yaşayan kişi bunu hemen fark etmeyebilir. Amnezi yaşayan çoğu kişi başlangıçta yönelim bozukluğu hisseder. Ayrıca amnezinin neden oluştuğunu hatırlayamadığı veya anlayamadığı için yaşananları anlamlandırmakta zorlanabilir. Beklentiler diğer belirtilere de bağlıdır.

Genel olarak doktor, kişiye özgü durumda ne beklenebileceği konusunda en doğru bilgiyi verecek kişidir.

Amnezi Ne Kadar Sürer?

Amnezi yeni anılar oluşturmayı veya saklamayı etkiliyorsa (anterograd amnezi), bu hafıza kaybı kalıcıdır.

Anıların geri çağrılmasını etkileyen amnezi (retrograd amnezi) ise altta yatan nedene bağlı olarak zamanla düzelebilir.

Beyinde kalıcı hasar oluşturan veya beynin çalışma şeklini kalıcı olarak bozan hastalıklarda (örneğin Alzheimer hastalığında) hafıza kaybının kalıcı olma olasılığı daha yüksektir.

Bu durum kişiden kişiye değişebileceği için en doğru bilgiyi doktor verebilir.

Amnezi Önlenebilir mi ya da Amnezi Riski Azaltılabilir mi?

Amnezinin bazı nedenleri önlenebilir olsa da amnezinin kendisi öngörülebilir değildir. Kişi amneziye neden olabilecek bir hastalığa sahip olup hiçbir zaman amnezi geliştirmeyebilir. Ayrıca tamamen kontrol dışındaki nedenlerle de ortaya çıkabilir.

Bununla birlikte riski azaltmak için bazı önlemler alınabilir:

• Koruyucu ekipman kullanmak.
• Dengeli beslenmek.
• Yeterli uyku almak, dinlenmek ve stresi yönetmek.
• Sağlıklı vücut ağırlığını korumak.
• Göz ve kulak enfeksiyonlarını ihmal etmemek.
• Beyni etkileyebilecek hastalıkları kontrol altında tutmak.
• Kitaplar, bulmacalar ve benzeri etkinliklerle zihinsel olarak aktif kalmak.
• Sosyal ilişkileri sürdürmek.
• Tütün ürünlerini bırakmak veya hiç başlamamak.

Amnezisi Olan Kişi Kendisine Nasıl Bakabilir?

Amnezi yaşayan kişiler hafıza kaybını çeşitli yollarla telafi edebilir. Bazıları listeler ve notlar kullanırken, bazıları akıllı telefon uygulamalarından veya diğer teknolojik araçlardan yararlanır. Aile üyeleri ve yakınlar da hafızanın geri kazanılmasına ve iyileşmeye destek olabilir.

Dejeneratif beyin hastalıklarına bağlı amnezi yaşayan veya anterograd amnezisi bulunan kişiler genellikle günün 24 saati destek ya da bakım gerektirir.

Ne Zaman Doktora Başvurulmalıdır?

Yavaş başlayan ve ilerleyen hafıza kaybı kişinin kendisi tarafından fark edilmeyebilir. Çoğu zaman bunu ilk fark eden bir yakın olur.

Hafıza kaybını fark eden kişi yardım istemekten çekinmemelidir. Herkes zaman zaman desteğe ihtiyaç duyabilir.

Yakın bir kişide hafıza kaybı belirtileri fark edildiğinde şu noktalara dikkat edilmelidir:

• Dinlemek ve nasıl yardım edilebileceğini sormak.
• Doktora başvurmasını teşvik etmek.
• Empati göstermek ve güven vermek.
• Sakin kalmak, tartışmamak ve direnci kişisel algılamamak.
• Yardım ve kaynak aramaktan çekinmemek.

Yakının ihtiyaç duyduğu destek mevcut imkanların ötesindeyse alternatif bakım seçenekleri araştırılmalıdır. Uzun dönem bakım seçenekleri kişinin güvenliğini ve yaşam kalitesini korumanın en iyi yolu olabilir.

Ne Zaman Hastaneye veya Acil Servise Gidilmelidir?

Kişide veya yanında bulunan bir kişide ani hafıza kaybı gelişmesi her zaman tıbbi değerlendirme gerektirir.

Kafa travmasından veya boyun kamçı yaralanmasına yol açabilecek bir darbeden sonra ortaya çıkan hafıza kaybında derhal tıbbi yardım alınmalıdır. Bilinç kaybı yaşanmamış olsa bile yaralanmayı hatırlayamamak beyin sarsıntısı veya travmatik beyin yaralanmasının belirtisi olabilir.

Doktora Sorulabilecek Sorular Nelerdir?

Muayene randevusu sırasında doktora aşağıdaki soruları sormak faydalı olabilir:

• Hafıza kaybının nedeni nedir?
• Hafıza kaybı mevcut koşullar altında normal midir?
• Amneziye neden olan hastalık için ilaç tedavisi var mıdır?
• Hafıza zamanla düzelecek mi yoksa kötüleşecek mi?
• Hafızayı ve beyin fonksiyonlarını korumak için neler yapılabilir?
• Aile ve yakınlar nasıl yardımcı olabilir?
• Yararlanılabilecek kaynaklar veya hizmetler var mıdır?
• Terapi veya bilişsel rehabilitasyon faydalı olur mu?
• Gerekirse psikiyatrist veya terapist önerilebilir mi?

Amnezi Motor Becerileri Etkileyebilir ve Günlük Görevlerin Nasıl Yapıldığını Unutturabilir mi?

Amnezi motor becerileri nadiren etkiler. Yüzme veya bisiklete binme gibi öğrenilmiş beceriler beynin farklı bölgelerinde depolanır. Bu nedenle amnezi genellikle motor becerileri veya öğrenilmiş yetenekleri bozmaz.

Amnezi Kişiliği Değiştirebilir mi?

Hafıza, kişilik ve davranışlardan sorumlu bölgelerden farklı beyin bölgelerinde depolanır. Bir bölgede hasar olması diğer bölgenin de etkileneceği anlamına gelmez.

Hafif Bilişsel Bozukluk ile Amnezi Aynı mıdır?

Amnezi ve hafif bilişsel bozukluk farklı durumlardır. Aynı anda görülebilirler ancak aynı hastalık değildirler.

Alkol Tüketimi Hafıza Kaybına Yol Açar mı?

Alkol yeni anıların oluşumunu bozabilir. Ancak bunun gerçekleşmesi için genellikle ciddi düzeyde alkol etkilenimi gerekir. Aşırı miktarda alkol tüketimi bu riski artırabilir.

Hafıza Nasıl Çalışır?

Hafıza, beynin yaşamdaki önemli olayları ve ayrıntıları kaydetme sistemidir. Bir kütüphane gibi düşünülebilir.

Bu sürecin aşamaları şunlardır:

• Kodlama: Beynin anıyı oluşturmasıdır.
• Depolama: Oluşturulan anının saklanmasıdır.
• Geri Çağırma: Saklanan anının tekrar hatırlanmasıdır.

Hafıza Türleri Nelerdir?

Beyinde farklı hafıza sistemleri bulunur:

• Çalışma hafızası (anlık hatırlama): Yaklaşık 10 dakika kadar bilgi tutar.
• Kısa süreli hafıza: Bilgileri yaklaşık bir saat boyunca saklar.
• Uzun süreli hafıza: Bilgilerin kalıcı olarak depolandığı hafızadır.

Bellek Biçimleri Nelerdir?

Amnezi yalnızca açık (deklaratif) belleği etkiler.

• Açık (deklaratif) bellek: Bilinçli olarak hatırlanabilen anılar ve bilgiler.
• Örtük (nondeklaratif) bellek: Nasıl öğrenildiği hatırlanmasa da yapılabilen beceriler.

Hafıza kişinin kimliğinin önemli bir parçasıdır. Bu nedenle bir şeyi hatırlayamamak korkutucu olabilir. Hafıza kaybı yaşayan kişiler veya yakınlarında hafıza kaybı belirtileri fark edenler bir doktora başvurmalıdır.

Televizyon dizileri ve filmlerde görüldüğünün aksine ani hafıza kaybı yaygın değildir. Hafıza kaybına neden olan birçok durum tedavi edilebilir. Doktor, hafıza kaybının olası nedenlerini, uygulanabilecek tedavileri ve etkilerini azaltmanın yollarını kişiye açıklayabilir.