Gebelik Diyabeti (Gestasyonel Diyabet) Nedir? Neden Olur? Nasıl Tedavi Edilir? başlıklı makalemizde konuya dair detayları inceleyeceğiz. Gestasyonel diyabet (gebelik diyabeti ya da gebelik şekeri), gebelik sırasında karbonhidrat intoleransının geliştiği bir durumdur. Bu durum yüksek kan şekeri (glikoz) seviyelerine yol açabilir. ABD'deki tüm hamile kadınların yaklaşık %2-10'una gestasyonel diyabet teşhisi konmaktadır.
Gebelik Diyabeti İçin Risk Altında mıyım?
Aşağıdaki faktörler kişinin hamilelik sırasında diyabet geliştirme riskini artırır:
- Hamile kalmadan önce aşırı kilolu veya obez olmak.
- Ailede diyabet öyküsü (ebeveynlerde veya kardeşlerde diyabet olması).
- 25 yaşın üzerinde olmak.
- Daha önce 9 kilodan daha ağır bir bebek doğurmuş olmak.
- Daha önce ölü doğmuş bir bebek dünyaya getirmiş olmak.
- Daha önceki bir gebelikte gestasyonel diyabet geçirmiş olmak.
- Pre-diyabet teşhisi konmuş olmak.
- Polikistik over sendromuna sahip olmak.
- Siyah, Hispanik/Latin, Asyalı-Amerikalı, Kızılderili veya Pasifik Adalı Amerikalı olmak.
- Hamilelikten önce yüksek tansiyona sahip olmak.
- Hamilelikten önce yüksek kolesterole sahip olmak.
Gebelik diyabeti geliştiren kadınların yarısında bilinen bir risk faktörü bulunmadığı unutulmamalıdır.
Gebelik Diyabetine Ne Sebep Olur?
Gebelik diyabeti, gebelik sırasında tüm kadınlarda meydana gelen bazı hormonal değişikliklerden kaynaklanır. Plasenta, bebeği göbek kordonu ile rahme bağlayan ve besinleri anneden bebeğe aktaran organdır. Plasentada üretilen bazı hormonların seviyelerinin artması, kan glikozunu kontrol eden bir hormon olan insülinin glikozu düzgün bir şekilde yönetmesini engelleyebilir. Bu duruma insülin direnci denir. Plasenta hamilelik sırasında büyüdükçe daha fazla hormon üretir ve bu da insülin direncini artırır. Bu olduğunda, glikoz seviyelerini güvenli bir aralıkta tutmak için daha fazla insüline ihtiyaç duyulur. Genellikle annenin pankreası, insülin direncinin üstesinden gelmek için daha fazla insülin (normal miktarın yaklaşık üç katı) üretebilir. Üretemezse, glikoz seviyeleri yükselecek ve gestasyonel diyabetle sonuçlanacaktır.
Gebelik Diyabeti Nasıl Teşhis Edilir?
Gebelik diyabeti genellikle gebeliğin 24. ve 28. haftaları arasında teşhis edilir (genellikle insülin direnci başladığında). Kişi daha önce gestasyonel diyabet geçirdiyse veya gestasyonel diyabet için risk faktörlerine sahipse, test gebeliğin 13. haftasından önce yapılabilir. Erken test normalse, gebeliğin 28. haftası civarında tekrar test yapılır. Gebelik diyabetini taramak için oral glikoz tolerans testi adı verilen bir teste girilir. Hızlı bir şekilde 50 g glikoz içeren tatlandırılmış bir sıvı içilir. Vücut bu glikozu hızla emerek 30-60 dakika içinde kan şekeri seviyelerinin yükselmesine neden olur. Solüsyonu içtikten yaklaşık 60 dakika sonra koldaki bir damardan kan örneği alınacaktır. Kan testi, glikoz solüsyonunun vücut tarafından nasıl işlendiğini ölçer.
Test sonuçları normal değilse, testten önce 6-8 saat boyunca hiçbir şey yiyip içilmemesi gereken benzer bir diyabet testi yapılır. Laboratuvara gidildiğinde gebe kişiden kan alınacaktır. Ardından hızlı bir şekilde şekerli bir sıvı içilir ve 1 saat, 2 saat ve 3 saat sonra kan şekeri seviyesi ölçülür. Glikoz seviyelerinden ikisi veya daha fazlası hedef aralığın üzerindeyse kişide gebelik diyabeti var demektir.
Gebelik Diyabeti Nasıl Yönetilir?
Gebelik diyabeti şu şekilde yönetilir:
- Sabah açken ve her öğünün başlangıcından bir saat sonra kan şekeri seviyesini kontrol etmek.
- Doktor veya diyetisyen tarafından verilen özel diyet yönergelerine uymak.
- Egzersiz yapmak.
- Gerekirse insülin almak.
Gebelik Diyabeti Olanlar Kan Şekerini Nasıl Takip Edebilir?
Günün belirli saatlerinde kan şekerini test etmek, egzersiz ve beslenme düzeninin kan şekeri seviyesini kontrol altında tutup tutmadığını veya gelişmekte olan bebeği korumak için insülin almanın gerekip gerekmediğini belirlemeye yardımcı olacaktır. Doktor, kan şekerinin ne zaman ve ne sıklıkta test edileceğini hamile kişiye söyleyecektir.
Kan şekerinin aşağıdaki zamanlarda kontrol edilmesi istenebilir:
- Sabah uyanıldığında (açlık).
- Yemeklerden hemen önce.
- Her öğünün başlangıcından 1 saat sonra.
Hedef kan şekeri değeri:
- Açlık: 70-95 mg/dL.
- Her öğünün başlangıcından 1 saat sonra: <140 mg/dL.
Kan glikozunuzun test edilmesi aşağıdaki adımları içerir:
- Parmak bir lanset (küçük, keskin bir iğne) ile delinir.
- Bir test şeridine bir damla kan damlatılır.
- Sonuçları görüntülemek için bir kan şekeri ölçüm cihazı kullanılır.
- Sonuçlar bir kayıt defterine kaydedilir.
- Lanset ve stripler uygun şekilde atılır (kullanılmış kesici alet kabına veya çamaşır deterjanı şişesi gibi sert plastik bir kaba).
Doktor, hemşire veya diyetisyen hamile kişiye glikoz ölçüm cihazını nasıl kullanacağını gösterecektir. Kan şekeri günlüğü doktor randevularına giderken kişinin yanında olmalı ve haftalık olarak kişinin diyabetiyle ilgilenen doktorla paylaşılmalıdır. Doktor glikoz seviyelerinizin ne kadar iyi kontrol edildiğini değerlendirebilir ve tedavi planında değişiklik yapılması gerekip gerekmediğine karar verebilir.
Plasenta büyüdükçe ve daha fazla hormon ürettikçe, glikoz seviyesini normal aralıkta tutmak için muhtemelen daha fazla insüline ihtiyaç duyulacağı unutulmamalıdır. İzlemenin amacı kan glikozunuzu mümkün olduğunca normale yakın tutmaktır. Kan şekeri seviyesi ne kadar yüksek olursa ve ne kadar sık yükselirse, hamilelik sırasında komplikasyon yaşama olasılığı o kadar artar. Hamilelik sırasında insülin kullanmak gebe ve bebeği için yüksek glikoz seviyelerinden çok daha güvenlidir.
Gebelik Diyabeti Olanların Beslenme Düzeni Nasıl Olmalıdır?
Gebelik diyabeti olanların hamilelik sırasında sağlıklı beslenme için uyması önerilen bazı hedefler şunlardır:
- Her gün düzenli zamanlarda 3 küçük öğün ve 2 veya 3 atıştırmalık tüketin. Öğünleri veya atıştırmalıkları atlamayın.
- Kahvaltıda diğer öğünlere göre daha az karbonhidrat tüketin çünkü bu öğün insülin direncinin en yüksek olduğu zamandır.
- Her öğünde ve ara öğünde aynı miktarda karbonhidrat tüketmeye çalışın. Kahvaltıda 15-30 gram, öğle yemeğinde 30-45 gram, akşam yemeğinde 45-60 gram ve atıştırmalıklar için 15-30 gram karbonhidrat önerilir.
- Karbonhidratları her zaman bir protein veya yağ ile birlikte yiyin.
- Tam tahıllı ekmekler, tahıllar, makarna, pirinç, meyve ve sebzeler gibi lif oranı yüksek gıdaları seçin.
- Daha az şeker ve yağ içeren yiyecekler yiyin.
- Günde en az 8 bardak (veya 2 litre) şekersiz sıvı tüketin.
- Günlük beslenmede yeterli vitamin ve mineral aldığınızdan emin olun. Hamileliğin beslenme ihtiyaçlarını karşılamak için doktorunuza doğum öncesi vitamin ve mineral takviyesi almayı sorun.
Gebelik Diyabeti Olanlar Egzersiz Yapmalı mıdır?
Her hamile kadın bir egzersiz programına başlamadan önce doktoruna danışmalıdır. Doktor, kişinin tıbbi geçmişine dayanarak hamile kişiye özel kişisel egzersiz yönergeleri verebilir. Her gün veya çoğu gün otuz dakikalık egzersiz gebelik diyabetini yönetmeye yardımcı olacaktır. Hem insülin hem de egzersiz kan glikozunu düşürdüğünden, düşük kan glikozu reaksiyonunu önlemek için bu ek egzersiz yönergelerine uyulmalıdır:
- Her zaman yanınızda glikoz tabletleri veya sert şekerlemeler gibi bir çeşit şeker bulundurun.
- Bir porsiyon meyve veya 30 dakika süren çoğu aktivite için 15 gram karbonhidrat eşdeğeri yiyin. Yemekten hemen sonra egzersiz yapıyorsanız, bu atıştırmalığı egzersizden sonra tüketin.
Gebelik Diyabeti Olanların İnsülin Alması Gerekir mi?
Kan şekeri izleme sonuçlarına göre, doktor hamilelik sırasında insülin enjeksiyonu yapılması gerekip gerekmediğini gebeye söyleyecektir. Hamile kişiye insülin reçete edilirse, doktor, hemşire veya diyetisyen insülin enjeksiyonlarını nasıl yapılacağını öğretecektir. Hamilelik ilerledikçe, plasenta daha fazla hamilelik hormonu üretecek ve kan şekerini kontrol etmek için daha yüksek dozlarda insülin gerecektir. Doktor insülin dozajını gün boyunca kan şekeri seviyesine göre ayarlayacaktır. İnsülin kullanırken, aşağıdaki durumlarda düşük kan şekeri reaksiyonu veya hipoglisemi meydana gelebilir:
- Yeterince yemek yenmezse
- Öğün atlanırsa
- Günün doğru saatinde yemek yenmezse
- Normalden daha fazla egzersiz yapılırsa
- Çok fazla insülin alınırsa
Hipoglisemi belirtileri şunları içerir:
- Kafa karışıklığı
- Baş dönmesi
- Sallanıyor gibi hissetme
- Baş ağrısı
- Ani açlık
- Terleme
- Halsizlik
Hipoglisemi hemen tedavi edilmesi gereken ciddi bir sorundur. Kişi düşük kan şekeri reaksiyonu yaşadığını düşünüyorsa:
- Mümkünse kan şekerini kontrol etmelidir.
- Kan şekeriniz 60 mg/dl'nin altındaysa, yarım fincan portakal veya elma suyu, 1 fincan yağsız süt; 4-6 adet sert şekerleme (şekersiz değil), yarım fincan normal meşrubat veya 1 yemek kaşığı bal, esmer şeker veya mısır şurubu gibi şeker içeren bir yiyecek tüketmelidir.
- Yukarıda listelenen yiyeceklerden birini yedikten on beş dakika sonra kan şekeri kontrol edilmelidir. Hala 60 mg/dl'nin altındaysa, yukarıdaki yiyecek seçeneklerinden biri daha yenmeli ve doktora haber verilmelidir. Bir sonraki öğüne 45 dakikadan daha uzun bir süre varsa, başka bir reaksiyonu önlemek için ekmek ve protein kaynağı tüketilmelidir.
- Tüm düşük kan şekeri reaksiyonları tarih, reaksiyonun gerçekleştiği saat ve nasıl tedavi edildiği de dahil olmak üzere bir deftere kaydedilmelidir.
Gebelik Diyabetinin Komplikasyonları Nelerdir?
Gebelik sırasında diyabetle ilgili tüm komplikasyonlar doğrudan glikoz kontrolü ile ilgilidir. Glikoz seviyeleri ne kadar yüksekse ve glikoz seviyeleri ne kadar sık yükselirse, hamile kişi ve bebeğinin komplikasyon yaşama olasılığı o kadar yüksektir. İnsülin direnci genellikle gebeliğin 24. haftasına kadar gelişmediğinden, doğum kusurları gestasyonel diyabetin yaygın bir komplikasyonu değildir. (Doğum kusurları genellikle gebeliğin ilk 3 ayında ortaya çıkar.)
Gestasyonel diyabet, gebelik sırasında yüksek tansiyon geliştirme riskini artırabilir (gestasyonel hipertansiyon veya preeklampsi). Gestasyonel diyabeti olan kadınlarda sezaryen doğumlar daha yaygındır. Bebekler rahim içinde beklenenden daha çok büyüyebilir. Bebeğin etrafında ekstra amniyotik sıvı oluşabilir. Doğum sırasında bebeğin omuzlarının doğum kanalında sıkışması riski artar. Doğumdan sonra bebeğin düşük kan şekeri, sarılık ve kendi başına nefes almada zorluk yaşama riski artar.
Gebelik diyabeti olan kadınların gebelikten hemen sonra pre-diyabet veya tip 2 diyabet olma riski %30'dur. Gebelik diyabeti olan kadınların %50'sinde önümüzdeki 10 yıl içinde tip 2 diyabet gelişecektir. Diyabetli annelerden doğan bebeklerin yaşamlarının ilerleyen dönemlerinde tip 2 diyabet ve obezite geliştirme riski artmaktadır.
Gebelik Diyabeti Olanların Doğumu Nasıl Olur?
Doğum süreci ve doğumun kendisi genellikle gestasyonel diyabetten etkilenmez ancak bebek çok büyümüşse sezaryen doğum gerekli olabilir. Doğum sırasında kan şekeri seviyelerini dikkatlice kontrol etmek önemlidir, böylece bebekte yüksek insülin seviyesi oluşmaz (annedeki yüksek kan şekeri seviyesi nedeniyle). Gebede glikoz seviyesi yüksekse, doğum sırasında serum yoluyla insüline ihtiyaç duyulabilir. Aktif doğum sırasında kan şekeri seviyesi her 1-2 saatte bir kontrol edilecek ve yüksek glikoz seviyeleri insülin ile tedavi edilecektir.
Gebelik Diyabeti Varsa Doğumdan Sonra Bebeği Neler Bekler?
Bebeğin kan şekeri seviyesi doğumdan hemen sonra test edilecektir. Kan şekeri düşükse, bebeğe içmesi için şekerli mama veya damardan bir tüp aracılığıyla glikoz verilecektir. Bebeğin düşük kan şekeri reaksiyonu göstermediğinden emin olmak için bebek doğumdan sonraki ilk birkaç saat boyunca gözlemlenmek üzere yenidoğan yoğun bakım ünitesine gönderilebilir. Kişide gebelik diyabeti varsa, yeni doğan bebeğin sarılık geliştirme riski artar. Sarılık, bebeğin kanında bilirubin olduğunda ortaya çıkan sarı bir cilt rengidir. Bilirubin, kanda fazladan kırmızı kan hücreleri biriktiğinde ve yeterince hızlı işlenemediğinde açığa çıkan bir pigmenttir. Sarılık tedavi ile hızla geçer. Bir tedavi şekli de bebeği özel ışıklara maruz bırakmaktır. Diyabetli annelerden doğan bebeklerin akciğerleri de daha geç olgunlaşır ve doğumdan sonra nefes almada zorluk yaşama riskleri artar. Böyle bir durumda bebek, tedavi için yenidoğan yoğun bakım ünitesine gidebilir.
Annede Gebelik Diyabeti Olması Bebeğin de Diyabetli Olacağı Anlamına mı Gelir?
Gebelik diyabeti yenidoğanlarda diyabete neden olmaz. Çocuğun diyabet geliştirme riski gebenin hamilelik sırasında glikoz kontrolü, aile geçmişi, vücut ağırlığı, beslenme alışkanlıkları ve egzersiziyle ilgilidir. Emzirme, bebeğin yaşamının ilerleyen dönemlerinde diyabet ve obezite geliştirme riskini azaltabilir.
Gebelik Diyabeti Doğumdan Sonra da Devam Eder mi?
Genellikle doğumdan sonra kan şekeri seviyeleri normale döner çünkü insülin direncine neden olan ekstra hormonları üreten plasenta vücuttan ayrılmıştır. Doktor doğumdan 4 ila 12 hafta sonra gebeye bir glikoz testi yapacaktır. Bu test aç karnına yapılır ve pre-diyabet ve tip 2 diyabeti test eder. Gebelik diyabeti geçiren kadınların yaşamlarının ilerleyen dönemlerinde tip 2 diyabet geliştirme riski %60 oranında artmaktadır. Bu risk nedeniyle, her yıl düzenli sağlık kontrolleri sırasında kan şekeri seviyesinin kontrol edebilmesi için doktoruna gestasyonel diyabet geçirdiğini bildirmelidir. İdeal vücut ağırlığı korunarak, sağlıklı bir yemek planı uygulanarak ve egzersiz yaparak tip 2 diyabet geliştirme riski azaltılabilir. Bebeği emzirmek hamilelik kilolarını vermeye yardımcı olabilir ve kan şekeri seviyelerinin daha hızlı normale dönmesini sağlayabilir. Ayrıca, bir gebelik sırasında gebelik diyabeti geçiren kadınların bir sonraki hamilelikte gebelik diyabeti geliştirme olasılığı %40-50'dir. Bir hamilelik sırasında gebelik diyabeti geçirildiyse ve tekrar hamile kalmak planlanıyorsa, bir sonraki hamilelikten önce gerekli yaşam tarzı değişikliklerini yapabilmek için öncelikle doktorla konuşulmalıdır. Bir sonraki hamilelikten önce tip 2 diyabet geliştirilmezse, tüm hamilelikler sırasında ilk 3 aylık dönemin sonunda erken glikoz testi yaptırılmalıdır.