Kaçınmacı/Kısıtlayıcı Gıda Alımı Bozukluğu (ARFID) Nedir? Belirtileri Nelerdir? Nasıl Tedavi Edilir? başlıklı makalemizde konuya dair detayları inceleyeceğiz. ARFID (kaçınmacı/kısıtlayıcı gıda/yiyecek alımı bozukluğu), yiyecek alımını sınırlayan bir durumdur. Olumsuz bir beden algısından veya vücut ağırlığını değiştirme isteğinden kaynaklanmaz. Yiyeceklerle veya yemek yemenin boğulma gibi sonuçlarıyla ilgili korku ve kaygı ARFID'e yol açabilir. Temel tedavi bilişsel davranışçı terapidir.
Kaçınmacı/Kısıtlayıcı Gıda Alımı Bozukluğu (ARFID) Nedir?
Kaçınmacı/kısıtlayıcı gıda alımı bozukluğu (ARFID), kişinin yediği yiyeceklerin miktarını ve türünü sınırlamasına neden olan bir durumdur. Diğer yeme bozukluklarında yaygın olarak görülen çarpık bir beden algısının veya vücut ağırlığını kaybetme girişiminin sonucu değildir.
ARFID şunlara neden olabilir:
- Yemek yemeye karşı ilgi kaybı.
- Yiyecek nedeniyle boğulma veya kusma gibi yemek yemenin sonuçları hakkında kaygı duyma.
- İstenmeyen bir renge, tada, dokuya veya kokuya sahip yiyeceklerden kaçınma.
Bir doktor, ARFID'i "seçici yeme bozukluğu" olarak adlandırabilir. Bunun nedeni, kişinin yalnızca yemesi kabul edilebilir olan birkaç yiyeceği seçebilmesidir. Ayrıca kişi, yiyeceklerini belirli bir sırayla yemek gibi, yemek yeme biçimiyle ilgili ritüeller veya davranış kalıpları oluşturabilir.
ARFID, besin alımını etkileyebilir ve bu durum genel sağlığı etkileyebilir. Tedavi edilmediğinde yaşamı tehdit eden komplikasyonlara yol açabilir.
Kaçınmacı/Kısıtlayıcı Gıda Alımı Bozukluğu (ARFID) Yemek Seçmek ile Aynı mıdır?
ARFID, seçici yemek yeme ile aynı değildir. Çocuklar, görünüşünü, tadını, kokusunu veya dokusunu beğenmedikleri için belirli yiyeceklerden kaçınabilir. Seçici yemek yeme genellikle yalnızca birkaç yiyeceği hedef alır ve çocuğun iştahını veya büyüme ve gelişimini etkilemez. Seçici yemek yeme, çocuk büyüdükçe de ortadan kalkabilir. ARFID, yeterli beslenmenin sağlanamaması nedeniyle iştahı ve genel sağlığı etkileyen komplikasyonlara yol açabilir. Bu durum tedavi olmadan ortadan kalkmaz.
Kaçınmacı/Kısıtlayıcı Gıda Alımı Bozukluğu (ARFID) Ne Kadar Yaygındır?
Kaçınmacı/kısıtlayıcı gıda alımı bozukluğu (ARFID), Ruhsal Bozuklukların Tanısal ve İstatistiksel El Kitabı'nın Beşinci Baskısı'nda (DSM-5) yer alan daha yeni bir tanıdır. Bu durumun geniş ölçekli bir popülasyonu nasıl etkilediğini tahmin etmeye yetecek miktarda veri bulunmadığı anlamına gelir.
Kaçınmacı/Kısıtlayıcı Gıda Alımı Bozukluğunun (ARFID) Belirtileri ve Semptomları Nelerdir?
Kaçınmacı/kısıtlayıcı gıda alımı bozukluğunun belirti ve semptomları şunları içerir:
- Belirgin kilo kaybı.
- Kabızlık.
- Karın ağrısı, mide krampları veya mide rahatsızlığı.
- Düşük vücut sıcaklığı.
- Letarji.
- Düzensiz adet döngüleri.
- Bayılma veya baş dönmesi.
- Vücutta ince tüylerin bulunması (lanugo).
- Kas güçsüzlüğü.
Kaçınmacı/kısıtlayıcı gıda alımı bozukluğu belirtisi olabilecek davranışsal değişiklikler şunları içerir:
- Öğünlerden önce tokluk hissedilmesi veya iştahın olmaması.
- Dikkatini vermekte güçlük çekme.
- Yenilen yiyecek miktarının sınırlandırılması.
- Yalnızca belirli dokulara sahip yiyeceklerin yenmesi.
- Kusma veya boğulma gibi, yemek yedikten sonra meydana gelebilecek durumlardan korkma.
- Seçici yemek yemenin kötüleşmesi ve yenebilecek yiyeceklerin çeşitliliğini sınırlaması.
ARFID, olumsuz bir beden algısı veya kilo verme isteği ile ilişkili değildir.
Kaçınmacı/Kısıtlayıcı Gıda Alımı Bozukluğunun (ARFID) Sebepleri Nelerdir?
Kaçınmacı/kısıtlayıcı yiyecek alımı bozukluğunun (ARFID) kesin nedeni bilinmemektedir.
Araştırmalar bunun aşağıdakilerin sonucu olabileceğini göstermektedir:
- Kaygı.
- Korku.
- Genetik değişiklikler.
- Sosyal, kültürel ve çevresel etkiler.
- Travma.
Kaçınmacı/Kısıtlayıcı Gıda Alımı Bozukluğunun (ARFID) Risk Faktörleri Nelerdir?
Kaçınmacı/kısıtlayıcı yiyecek alımı bozukluğu (ARFID), yetişkinler ve çocuklar dahil olmak üzere herkesi etkileyebilir. Bu durum en sık çocukluk döneminde görülür.
Aşağıdaki durumlarda ARFID gelişme riski daha yüksek olabilir:
- Özellikle yiyeceklerle ilgili travmatik bir deneyim yaşanmış olması (gıda güvencesizliği, zorla besleme, boğulma vb.).
- Nörolojik işlevleri veya gelişimi etkileyen altta yatan bir durumun bulunması (kaygı, depresyon, dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu).
- Belirli dokulara karşı tiksinti veya kaçınma bulunması.
- Yiyeceklerin vücuda zarar vereceğinden korkulması.
- Biyolojik ailede yeme bozukluğu öyküsünün bulunması.
Kaçınmacı/Kısıtlayıcı Gıda Alımı Bozukluğunun (ARFID) Komplikasyonları Nelerdir?
Kaçınmacı/kısıtlayıcı gıda alımı bozukluğunun (ARFID) neden olduğu komplikasyonlar şunları içerir:
- Malnütrisyon.
- Dehidratasyon.
- Elektrolit dengesizliği.
- Anemi.
- Düşük kan basıncı.
- Osteoporoz.
- Kalp durması.
- Gecikmiş ergenlik.
- Fiziksel büyümede değişiklikler.
ARFID'nin sonuçları yaşamı tehdit edici olabilir. Bazen ARFID tanısı alan bir kişide herhangi bir belirti veya semptom görülmeyebilir çünkü vücut strese uyum sağlar. Durum yaşamı tehdit edici olsa bile test sonuçlarının kesin bir sonuç vermemesi mümkündür.
ARFID, kişinin sosyalleşme biçimini de etkileyebilir. Kişi, sevdiklerini görmekten veya yiyeceklerin bulunduğu ortamlardaki etkinliklere katılmaktan kaçınabilir (aile yemekleri, akşam yemeği davetleri gibi). Bu durum ilişkileri etkileyebilir ve hatta kişiyi iş veya okul sorumluluklarından uzaklaştırabilir.
Kaçınmacı/Kısıtlayıcı Gıda Alımı Bozukluğu (ARFID) Tanısı Nasıl Konulur?
Bir doktor, kaçınmacı/kısıtlayıcı gıda alımı bozukluğunu (ARFID) tanılarken belirli kriterleri değerlendirir.
Aşağıdaki durumların geçerli olması halinde ARFID tanısı koyar:
- Sınırlı yiyecek alımı, çocuklarda belirgin kilo kaybına ve büyüme güçlüklerine yol açar. Vücut yeterli besin alamaz, besin elde etmek için tüple beslenmeye veya vitamin ve takviye kullanımına bağımlılık oluşur ve/veya yiyecek kısıtlaması kişilerarası ilişkileri etkiler.
- Sınırlı yiyecek alımı, gıda güvencesizliği, dini oruç veya altta yatan bir tıbbi durum ya da tedaviden kaynaklanmaz.
- Sınırlı yiyecek alımı, olumsuz bir beden algısından veya kilo verme ya da vücut şeklini değiştirme isteğinden kaynaklanmaz.
- Sınırlı yiyecek alımı tıbbi bir durum veya tedavinin sonucuysa, beklenen yan etki düzeyini aşar ve genel sağlık açısından ciddi komplikasyonlara neden olur.
Bir doktor, genel sağlığı ve besin düzeylerini kontrol etmek ve organ fonksiyonlarını izlemek amacıyla kan veya idrar testlerine ek olarak fiziksel muayene yapabilir. Bu durumun yan etkileri yaşamı tehdit edici olabilir veya vücudun birçok farklı bölümünü etkileyebilecek komplikasyonlara neden olabilir.
Kaçınmacı/Kısıtlayıcı Yiyecek Alımı Bozukluğu (ARFID) Nasıl Tedavi Edilir?
Kaçınmacı/kısıtlayıcı gıda alımı bozukluğunun tedavisi şu konulara odaklanır:
- Sağlıklı bir vücut ağırlığına ulaşmaya ve bunu korumaya yardımcı olmak.
- Genel sağlığı etkileyen komplikasyonları önlemek.
- Ruh sağlığı, duyusal kaçınmalar ve yiyeceklerle ilgili korkuların yönetilmesine yardımcı olmak.
Kaçınmacı/kısıtlayıcı gıda alımı bozukluğunun temel tedavisi bilişsel davranışçı terapidir. Bu terapi kişiye şunlar konusunda yardımcı olur:
- Sağlığı etkileyen sorunlu düşünce ve davranışları fark etmek.
- Yiyeceklerle ilgili daha az korku veya kaygı hissetmek.
- Duyusal zorluklar karşısında daha rahat olmak.
Bir doktor, zihinsel ve fiziksel sağlığın yeniden iyileştirilmesine ve yaşamı tehdit eden komplikasyonların önlenmesine yardımcı olmak için ilaçlar önerebilir. Bu ilaçlar antipsikotik ilaçlar, antidepresanlar veya iştahı uyaran ilaçlar olabilir. Herhangi bir ilaca başlamadan önce, ilacın yan etkileri hakkında doktorla konuşulmalıdır.
Bazı durumlarda doktor, geçici bir beslenme tüpü (enteral beslenme) yoluyla besin sağlar. Bu, burundan veya doğrudan mideye ya da ince bağırsağa uzanan esnek bir tüptür. Beslenme tüpü, ağzı devre dışı bırakarak besinlerin vücuda alınmasını sağlar.
Kaçınmacı/Kısıtlayıcı Yiyecek Alımı Bozukluğunu (ARFID) Kimler Tedavi Eder?
Kaçınmacı/kısıtlayıcı gıda alımı bozukluğu için bakım ekibinde şu kişiler yer alabilir:
- Birinci basamak doktoru (aile hekimi gibi).
- Ruh sağlığı uzmanı veya bilişsel davranışçı terapist.
- Gastroenterolog.
- Konuşma ve dil patoloğu.
- Herhangi bir komplikasyonun tedavisi için uzman.
Tedaviden Ne Kadar Süre Sonra Daha İyi Hissedilir?
Kaçınmacı/kısıtlayıcı yiyecek alımı bozukluğunun (ARFID) tedavisi zaman alır. Her kişi farklı olduğu için ne zaman daha iyi hissedileceğine ilişkin belirli bir süre yoktur. Vücudun ihtiyaç duyduğu besinleri alma konusunda daha rahat hale gelindikçe semptomlarda rahatlama hissedilebilir. İlerlemeyi izlemek ve ortaya çıkabilecek komplikasyonları takip etmek için yaşam boyunca bakım ekibinden sürekli destek alınması gerekebilir.
Kaçınmacı/Kısıtlayıcı Gıda Alımı Bozukluğu (ARFID) Varsa Neler Beklenmelidir?
Kaçınmacı/kısıtlayıcı yiyecek alımı bozukluğu (ARFID), vücudu fiziksel olarak etkileyen bir ruh sağlığı durumudur. Birçok vaka erken evrelerinde seçici yemek yemeye benzeyebilir ancak yiyecek alımını kısıtlamanın sonuçları tedavi edilmediğinde ciddi ve yaşamı tehdit edici olabilir. Çocuklar genellikle seçici yemek yemeyi zamanla bırakırken, ARFID kişinin daha iyi hissetmesine yardımcı olmak için yaşam boyu sürebilecek tıbbi müdahale gerektirir. ARFID nedeniyle hastaneye başvurular ve hastanede yatışlar yaygındır.
Bu durum nispeten yeni olduğundan, herkes için etkili olan tek bir tedavi yöntemi bulunmamaktadır. Çoğu kişi, ilaçlar ve bilişsel davranışçı terapi gibi tedavi yöntemlerinin birlikte kullanılmasıyla ilerleme kaydeder.
Kaçınmacı/Kısıtlayıcı Gıda Alımı Bozukluğu (ARFID) Önlenebilir mi?
Kaçınmacı/kısıtlayıcı yiyecek alımı bozukluğunu önlemenin bilinen bir yolu yoktur.
Ne Zaman Doktora Başvurulmalıdır?
Aşağıdaki durumlarda bir doktora başvurulmalıdır:
- Yemek veya içmek mümkün değilse.
- Öğünler sırasında kaygı hissediliyorsa.
- Yemek yemeye karşı herhangi bir ilgi yoksa.
- Belirgin miktarda kilo kaybedilmişse.
- ARFID belirti veya semptomları yaşanıyorsa.
Ruh sağlığı durumu olan bir kişinin yardıma ihtiyacı olduğunu fark etmesi veya yardım istemesi kolay değildir. Sevdiklerinin desteği, kişinin ihtiyaç duyduğu bakımı alması için teşvik edici olabilir.
Doktora Hangi Sorular Sorulabilir?
Muayene randevusu sırasında doktora aşağıdaki soruları sormak faydalı olabilir:
- Aldığım tanı nedir?
- Bir ruh sağlığı terapistine başvurmam gerekir mi?
- Reçete edilen ilacın yan etkileri var mı?
- Yemek yemek mümkün değilse yeterli besin almak için ne yapılabilir?
- Beslenme tüpüne ihtiyacım var mı?
ARFID ile Anoreksiya Arasındaki Fark Nedir?
Kaçınmacı/kısıtlayıcı gıda alımı bozukluğu ve anoreksiya nervoza, yiyecek alımının kısıtlanmasına neden olan ruh sağlığı durumlarıdır. Anoreksiya, olumsuz bir beden algısı bulunduğunda ve vücudun görünümünü değiştirmek amacıyla yiyecek alımı kısıtlandığında ortaya çıkar. ARFID ise çarpık bir beden algısından kaynaklanmayan kısıtlayıcı yeme davranışıdır.
ARFID, Otizm Spektrum Bozukluğunun Bir Türü müdür?
ARFID, otizm spektrum bozukluğuna benzer özellikler içerebilir ancak bunlar farklı durumlardır. Her iki durumda da kişi belirli dokulara sahip yiyeceklere karşı kaçınma gösterebilir. ARFID tanısı alan kişiler, duyusal kaçınmaları nedeniyle malnütrisyon gibi ciddi komplikasyonlar yaşayabilir.
ARFID (kaçınmacı/kısıtlayıcı yiyecek alımı bozukluğu), tedavi olmadan ortadan kalkmayacak karmaşık bir ruh sağlığı durumudur. Bu durum seçici yemek yemeye benzeyebilse de yaşamı sürdürmek için gerekli besinlerin tüketilememesi halinde ARFID'in vücut üzerinde tehlikeli komplikasyonları olabilir. Tedavi mevcuttur ancak durum bir günde düzelmez. Sağlığın yeniden iyileşmesi için bakım ekibinin yardımı ve sevdiklerinin desteği gerekir.
